Không có câu trả lời đúng cho mọi nhà: trả tiền cho việc nhà giúp con thấy công sức đổi được tiền, nhưng nếu áp cho mọi việc, nó dễ biến việc chung của một gia đình thành việc làm thuê và khiến con chỉ làm khi có tiền. Cách nhiều gia đình chọn là tách hai nhóm: việc thành viên mà ai trong nhà cũng làm, không trả tiền; và một ít việc thêm, ngoài phần của con, có thể được trả công nhỏ nếu cha mẹ muốn.
Bài viết trình bày hai quan điểm, ranh giới giữa hai nhóm việc, cách làm nếu chọn trả, và những điều nên tránh. Bài không bàn chuyện cho trẻ đi làm kiếm tiền bên ngoài; đây là việc trong nhà, an toàn, vừa sức, ở góc giáo dục. Việc nhà phải luôn nhường chỗ cho việc học, giấc ngủ và giờ chơi của con. Cách giao việc nhà theo tuổi đã có nhiều bài riêng; ở đây chỉ bàn phần tiền.
Quan điểm thứ nhất: trả tiền giúp con thấy công sức có giá trị
Lập luận. Người lớn đi làm thì được trả lương; cho con trải nghiệm một phiên bản nhỏ của mối liên hệ này giúp con hiểu tiền không tự nhiên mà có. Con được tiền từ việc mình làm có thể quý tiền hơn và cân nhắc hơn khi tiêu.
Điểm mạnh. Gắn tiền với công sức một cách cụ thể, dễ hiểu. Cho con một nguồn tiền mà con có thể chủ động tăng thêm, thay vì chỉ chờ cha mẹ cho. Với một số trẻ, đây là động lực rõ ràng để làm thêm việc.
Rủi ro. Khi mọi việc nhà đều có giá, con có thể bắt đầu hỏi “làm cái này được bao nhiêu” với cả những việc lẽ ra là phần của mình. Khi con không cần tiền hoặc đã đủ tiền cho món muốn, con có thể từ chối làm. Việc nhà trở thành giao dịch.
Khi nào quan điểm này hợp. Khi gia đình muốn con có thêm một nguồn tiền ngoài tiền tiêu vặt và giữ được ranh giới rõ: chỉ những việc thêm mới được trả, việc thành viên thì không.
Quan điểm thứ hai: việc nhà là phần của mỗi thành viên, không trả tiền
Lập luận. Cha mẹ nấu cơm, giặt đồ không được ai trả tiền; đó là việc của người sống trong nhà. Con cũng là thành viên, nên dọn bát, gấp quần áo là phần của con. Tiền tiêu vặt nếu có thì là khoản riêng để con học quản lý tiền, không gắn với việc nhà.
Điểm mạnh. Giữ cho việc nhà mang ý nghĩa đóng góp và thuộc về gia đình. Tránh được tình huống con mặc cả. Tách bài học về tiền khỏi bài học về trách nhiệm, để mỗi bài học được dạy riêng.
Có cơ sở nào không. Tâm lý học về động lực có một hướng nghiên cứu lâu đời về việc phần thưởng bên ngoài có thể làm giảm hứng thú với hoạt động mà người ta vốn tự muốn làm; thí nghiệm của Edward Deci năm 1971 với sinh viên giải câu đố thường được nhắc đến. Kết quả trong lĩnh vực này phụ thuộc nhiều vào bối cảnh, nên không nên xem là quy luật tuyệt đối cho việc nhà.
Rủi ro. Con có thể thấy không công bằng nếu bạn bè được trả tiền. Con có ít cơ hội trải nghiệm mối liên hệ công sức và tiền. Có thể bổ sung bằng cách giải thích rõ và tạo những dịp khác để con thấy giá trị của công sức.
Ranh giới giữa việc thành viên và việc thêm
Dù chọn quan điểm nào, nên có ranh giới rõ. Bảng gợi ý, điều chỉnh theo tuổi và hoàn cảnh nhà mình:
| Nhóm | Ví dụ việc | Trả tiền? | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Tự chăm sóc bản thân | Đánh răng, dọn giường, cất cặp sách, tắm | Không bao giờ | Đây là việc của chính con, không phải việc giúp ai |
| Việc thành viên | Dọn bát sau bữa ăn, gấp quần áo của mình, đổ rác theo lượt, tưới cây | Không | Mọi người trong nhà cùng làm |
| Việc thêm ngoài phần của con | Lau cửa kính cuối năm cùng cha mẹ, sắp xếp lại tủ sách chung, rửa xe đạp của cả nhà | Có thể, nếu nhà chọn trả | Việc không thường xuyên, vượt phần đã giao |
| Việc không giao cho trẻ | Việc dùng hoá chất mạnh, leo cao, dùng dao sắc hay thiết bị nguy hiểm không có người lớn | Không giao | An toàn của con là trên hết |
Ranh giới quan trọng nhất là hàng đầu và hàng cuối. Trả tiền cho việc tự chăm sóc bản thân gửi thông điệp sai rằng con làm những việc đó vì người khác. Giao việc nguy hiểm để trả tiền thì không có lý do giáo dục nào biện minh được.
Việc thêm nên thật sự là thêm: không thường xuyên, không thay thế phần của con, và con có quyền từ chối mà không bị trách. Nếu con từ chối, việc đó được làm bởi người khác hoặc để lại, không trừ tiền hay phạt con.
Nếu chọn trả công cho việc thêm: cách làm
Nếu gia đình chọn trả công nhỏ cho việc thêm, vài bước giúp giữ đúng tinh thần giáo dục:
- Thống nhất trước danh sách việc thêm và mức trả cho từng việc, ghi lên một tờ giấy dán ở chỗ cả nhà thấy.
- Mức trả nhỏ, tượng trưng, không cạnh tranh với tiền tiêu vặt. Mục đích là để con trải nghiệm, không phải để con kiếm thu nhập.
- Con chủ động nhận việc thêm khi muốn, không bị giao bắt buộc. Việc thêm không được làm ảnh hưởng đến giờ học, giờ ngủ, giờ chơi.
- Kiểm việc cùng con khi xong: đã đạt như thoả thuận chưa. Nếu chưa, cùng con làm nốt, không trừ tiền như phạt.
- Trả ngay khi xong hoặc vào một ngày cố định trong tuần. Trả đúng hẹn là bài học về giữ lời.
- Ghi lại vào sổ tiền của con: ngày, việc, số tiền. Con thấy nguồn tiền của mình đến từ đâu.
Tránh mặc cả. Khi con hỏi “làm việc này được thêm bao nhiêu”, nếu việc đó không có trong danh sách việc thêm, câu trả lời là “đó là phần của con” hoặc “mình có thể bàn để thêm vào danh sách tuần sau”. Danh sách cố định giúp tránh những cuộc thương lượng mỗi ngày.
Phần ghi sổ có bài riêng về sổ tiền đầu tiên của con trong cùng mục.
Nếu không trả tiền: cho con thấy giá trị công sức bằng cách khác
Gia đình chọn không trả tiền cho việc nhà vẫn có thể giúp con hiểu mối liên hệ giữa công sức và tiền, chỉ là không qua chính việc nhà. Một cách là cho con biết giá của những việc người lớn đang làm cho cả nhà: nếu thuê người dọn nhà, giặt đồ, nấu ăn thì mỗi tháng tốn chừng nào. Ví dụ giả định, cha mẹ có thể kể: “Nếu nhà mình thuê người giặt ủi thì mỗi tuần cũng mất một khoản bằng mấy bữa ăn sáng của cả nhà.” Con hiểu rằng việc nhà có giá trị thật, dù không ai trả tiền.
Cách thứ hai là kể cho con về công việc của cha mẹ: một ngày làm gì, đổi được bao nhiêu thứ. Với con lớn, có thể cho con đi cùng đến chỗ làm một buổi nếu điều kiện cho phép. Con thấy tiền đến từ đâu mà không cần chính con phải làm để đổi lấy tiền.
Cách thứ ba là ghi nhận phần đóng góp của con bằng lời và bằng sự tin tưởng: giao cho con một việc có trách nhiệm hơn khi con đã làm tốt việc cũ, kể với ông bà về việc con đã giúp. Với nhiều trẻ, được tin tưởng là phần thưởng lớn hơn tiền.
Những điều nên tránh dù chọn cách nào
Trừ tiền tiêu vặt khi con không làm việc nhà. Biến tiền thành công cụ phạt và lẫn lộn hai bài học. Nếu con không làm phần việc thành viên, xử lý như một chuyện trách nhiệm trong gia đình, nói chuyện và thống nhất lại, không qua tiền.
Gắn tiền với điểm số. Trả tiền cho việc nhà đã cần cân nhắc; trả tiền cho điểm số thì nên tránh hẳn. Việc học là của con, không phải việc con làm cho cha mẹ để lấy tiền.
So sánh công sức giữa các con. Không nói “chị con làm nhiều hơn nên được nhiều hơn” theo kiểu xếp hạng. Mỗi con có phần việc theo tuổi và sức, và việc thêm là lựa chọn tự nguyện.
Đẩy con vào việc kiếm tiền bên ngoài. Bài học về công sức nên ở trong nhà, an toàn và vừa sức. Không đẩy trẻ đi bán hàng, làm việc bên ngoài để kiếm tiền; đó không phải giáo dục tài chính mà là gánh nặng trẻ không nên mang.
Nhìn lại sau ba tháng
Dù chọn trả hay không, sau khoảng ba tháng, cha mẹ nên nhìn lại bằng vài câu hỏi: con có làm phần việc thành viên mà không cần nhắc nhiều không, con có mặc cả không, con có hiểu vì sao có việc được trả có việc không, không khí trong nhà quanh chuyện việc nhà có dễ chịu hơn không.
Nếu chọn trả công cho việc thêm, nhìn thêm sổ tiền của con: con nhận bao nhiêu việc thêm, tiền đó con dùng vào đâu. Nếu con bắt đầu nhận việc thêm nhiều đến mức ảnh hưởng giờ nghỉ, hoặc chỉ làm việc thành viên khi được hứa tiền, đó là tín hiệu nên điều chỉnh: giảm danh sách việc thêm, hoặc nói lại với con về ranh giới.
Một cách đo đơn giản là đếm số lần phải nhắc con làm phần việc thành viên trong một tuần, ghi vào lịch ở tháng đầu và tháng thứ ba. Con số này không dùng để chấm con mà để cha mẹ thấy cách làm hiện tại có giúp việc nhà trôi chảy hơn hay không.
Không có cách nào là thất bại nếu cha mẹ chịu điều chỉnh. Một gia đình có thể bắt đầu bằng không trả tiền, sau thêm vài việc thêm khi con lớn; một gia đình khác bắt đầu bằng trả tiền, sau thu hẹp lại. Điều quan trọng là con hiểu được lý do của từng thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trả tiền cho con khi làm việc nhà không?
Không có câu trả lời đúng cho mọi nhà. Nhiều gia đình chọn không trả tiền cho việc thành viên và việc tự chăm sóc bản thân, và có thể trả công nhỏ cho một ít việc thêm ngoài phần của con nếu muốn.
Việc nào tuyệt đối không nên trả tiền?
Việc tự chăm sóc bản thân như đánh răng, dọn giường, cất cặp sách. Trả tiền cho những việc này gửi thông điệp sai rằng con làm vì người khác. Đồng thời không bao giờ giao việc nguy hiểm để đổi lấy tiền.
Con không làm việc nhà có nên trừ tiền tiêu vặt?
Nên tránh. Trừ tiền biến tiền thành công cụ phạt và lẫn bài học trách nhiệm với bài học quản lý tiền. Nếu con không làm phần việc thành viên, nói chuyện và thống nhất lại như một chuyện trách nhiệm trong nhà.
Trả tiền cho việc nhà có làm con chỉ làm khi có tiền không?
Có nguy cơ đó, nhất là khi mọi việc đều có giá. Tâm lý học về động lực cho thấy phần thưởng bên ngoài có thể làm giảm hứng thú tự thân trong một số bối cảnh. Giữ ranh giới việc thành viên và việc thêm giúp hạn chế điều này.
Có nên cho trẻ đi làm thêm bên ngoài để học giá trị đồng tiền?
Không nên đẩy trẻ đi làm kiếm tiền bên ngoài. Bài học về công sức nên ở trong nhà, an toàn, vừa sức, và luôn nhường chỗ cho việc học, giấc ngủ và giờ chơi của con.