Phần lớn sai lầm khi dạy con về tiền không nằm ở việc cha mẹ nói gì, mà ở những điều con học ngầm từ cách cả nhà đối xử với tiền: im lặng hay cởi mở, bù đắp ngay hay để con chịu một hậu quả nhỏ, dùng tiền để thưởng phạt hay tách tiền khỏi chuyện học hành. Nhận ra những khuôn mẫu này và đổi một vài thói quen thường có tác dụng hơn mọi bài giảng.
Bài viết dành cho cha mẹ có con từ khoảng bốn đến mười lăm tuổi. Mỗi sai lầm được trình bày kèm điều con có thể học ngầm và một cách làm khác dễ áp dụng. Không có cha mẹ nào làm đúng hết; mục đích là nhận ra một hai điểm để đổi, không phải tự trách. Những chủ đề như tiền không dùng tiền mặt, tài khoản ngân hàng cho trẻ hay tiền tiêu vặt theo độ tuổi đã có nhiều nơi bàn kỹ, ở đây chỉ nhắc khi cần.
Coi tiền là chuyện của người lớn và im lặng trước mặt con
Biểu hiện. Con hỏi “nhà mình có giàu không” hay “cái này bao nhiêu tiền”, cha mẹ gạt đi: “trẻ con không cần biết”. Chuyện tiền chỉ được bàn khi con đã ngủ, hoặc chỉ xuất hiện khi có căng thẳng.
Con học ngầm điều gì. Rằng tiền là chủ đề bí mật, đáng lo, không nên hỏi. Khi lớn lên, con có thể ngại hỏi về lương, ngại bàn tiền với người yêu, hoặc lần đầu tự quản lý tiền mà không có chút kinh nghiệm nào.
Làm khác đi. Trả lời câu hỏi của con ở mức phù hợp với tuổi. Với một đứa trẻ sáu tuổi, “nhà mình đủ tiền cho những thứ cần, và mình phải chọn những thứ muốn” là câu trả lời trung thực mà không đặt gánh nặng lên con. Với trẻ mười hai tuổi, có thể kể con nghe tiền điện tháng này bao nhiêu và vì sao cả nhà nên tắt điều hoà khi ra ngoài.
Ranh giới. Cởi mở không có nghĩa là kể cho con mọi khoản nợ hay mọi nỗi lo. Những chuyện như thu nhập chính xác, khoản vay, mâu thuẫn tiền giữa vợ chồng không cần chia sẻ với trẻ nhỏ. Phần cho con thấy ngân sách gia đình đến mức nào có bài riêng trong cùng mục.
Lần nào con hết tiền cũng bù ngay
Biểu hiện. Con tiêu hết tiền tiêu vặt trong ba ngày đầu tuần, rồi xin thêm, và được cho thêm. Hoặc con mua một món đồ chơi rẻ hỏng ngay, cha mẹ mua lại món tốt hơn để con khỏi buồn.
Con học ngầm điều gì. Rằng giới hạn không có thật, và luôn có người lấp chỗ thiếu. Bài học về chờ đợi, so sánh, lựa chọn không có cơ hội hình thành, vì hậu quả của lựa chọn không bao giờ đến.
Làm khác đi. Để con trải qua những hậu quả nhỏ và an toàn: hết tiền thì chờ đến kỳ sau, mua món hỏng thì rút kinh nghiệm. Đi kèm là sự đồng cảm, không phải lời “đã bảo mà”. Một câu như “con buồn vì hết tiền mua kem, ba hiểu; tuần sau con muốn chia tiền khác đi không” dạy được nhiều hơn một cây kem mua thêm.
Ranh giới. Hậu quả nhỏ và an toàn là hết tiền mua quà vặt, không phải thiếu tiền ăn trưa ở trường hay tiền đi xe. Những nhu cầu thiết yếu không bao giờ là chỗ để dạy bài học về tiền.
Gắn tiền với điểm số và việc học
Biểu hiện. Được điểm cao thì thưởng tiền, điểm thấp thì trừ tiền tiêu vặt. Đọc xong một cuốn sách được bao nhiêu, đi học thêm đủ buổi được bao nhiêu.
Con học ngầm điều gì. Rằng việc học là việc làm cho cha mẹ để đổi lấy tiền, không phải việc của chính mình. Nghiên cứu tâm lý về động lực cho thấy phần thưởng vật chất gắn với hoạt động con vốn có thể thích có nguy cơ làm giảm hứng thú tự thân; đồng thời, việc này đặt con vào thế bị chấm điểm bằng tiền, dễ dẫn tới so sánh, áp lực và che giấu kết quả kém.
Làm khác đi. Tách hẳn tiền khỏi điểm số. Ghi nhận công sức và sự tiến bộ bằng lời nói, bằng thời gian cùng con, bằng một buổi đi chơi cả nhà không gắn với con số nào. Tiền tiêu vặt nếu có thì đều đặn, không phụ thuộc kết quả học tập.
Ranh giới. Điều này áp dụng cả với anh chị em trong nhà: không nói “em được thưởng nhiều hơn vì em học giỏi hơn”. Mỗi đứa trẻ có nhịp riêng, và tiền không nên là thước đo của nhịp đó.
Nói một đằng, làm một nẻo: con nhìn nhiều hơn con nghe
Trẻ học cách đối xử với tiền chủ yếu qua quan sát. Một số tình huống thường gặp và điều con thấy được:
| Cha mẹ nói | Con thấy cha mẹ làm | Điều con có thể rút ra | Một cách làm nhất quán hơn |
|---|---|---|---|
| “Phải biết tiết kiệm” | Mua đồ theo hứng mỗi lần đi siêu thị | Tiết kiệm là việc trẻ con phải làm | Viết danh sách trước khi đi chợ, để con cầm danh sách |
| “Đừng đòi, phải chờ” | Đặt hàng qua mạng ngay khi thấy quảng cáo | Người lớn không cần chờ | Nói ra khi mình đang chờ: “mẹ để món này sang tháng sau” |
| “Tiền không quan trọng” | Lo lắng, cãi nhau mỗi lần thiếu tiền | Tiền là nỗi sợ lớn | Bình tĩnh nói về khó khăn: “tháng này nhà mình chi ít lại một chút” |
| “Phải trả nợ đúng hẹn” | Hứa với con rồi quên | Lời hứa về tiền có thể bỏ qua | Ghi lại lời hứa với con và giữ đúng |
Không cha mẹ nào nhất quán hoàn toàn, và con cũng không cần cha mẹ hoàn hảo. Điều có ích là nói ra khi mình sai: “hôm qua mẹ mua cái áo không có trong danh sách, giờ mẹ thấy không cần lắm.” Thừa nhận như vậy dạy con rằng ai cũng có lúc chọn sai và có thể điều chỉnh.
Một cách tự kiểm đơn giản: trong tuần này, con đã thấy cha mẹ làm gì với tiền? Liệt kê ba việc. Nếu cả ba đều là mua sắm, con đang chỉ thấy một mặt của tiền; nên cho con thấy cả việc lập danh sách, so giá, trả hoá đơn đúng hẹn.
Truyền nỗi lo tiền bạc sang con
Biểu hiện. Câu “nhà mình nghèo lắm, không có tiền đâu” được dùng để từ chối mọi yêu cầu, kể cả khi nhà không thiếu. Hoặc ngược lại, cha mẹ than thở về tiền trước mặt con hằng ngày.
Con học ngầm điều gì. Trẻ nhỏ chưa phân biệt được câu nói để từ chối với thực tế. Con có thể lo lắng thật, ngại xin cả những thứ cần thiết như tiền mua đồ dùng học tập, hoặc cảm thấy mình là gánh nặng.
Làm khác đi. Từ chối bằng lý do thật: “cái này không có trong kế hoạch tháng này” hay “nhà mình chọn dùng tiền cho chuyến về quê”. Câu nói này dạy rằng tiền là chuyện lựa chọn, không phải chuyện có hay không. Khi gia đình thật sự khó khăn, cha mẹ vẫn nên kể với con ở mức con hiểu được, kèm lời trấn an rằng người lớn đang lo và con không có lỗi.
Khi nào nên tìm hỗ trợ. Nếu con thường xuyên lo lắng về tiền, mất ngủ, hay nhắc chuyện nhà mình thiếu tiền nhiều hơn bình thường, hãy dành thời gian nói chuyện riêng với con và cân nhắc trao đổi với giáo viên hay chuyên gia tâm lý trẻ em.
So sánh con với con nhà khác, hoặc anh chị em với nhau
Biểu hiện. “Con nhà cô Lan để dành được cả triệu, sao con tiêu hết?” hoặc “Chị con biết giữ tiền, còn con thì không”.
Con học ngầm điều gì. Rằng giá trị của mình được đo bằng việc giỏi hơn hay kém hơn người khác. Điều này không làm con giữ tiền tốt hơn, mà làm con xấu hổ, có khi che giấu chuyện tiêu tiền.
Làm khác đi. Nếu muốn nhìn lại cách con dùng tiền, so con với chính con trước đây: “tháng trước con hết tiền vào thứ ba, tháng này con giữ được đến thứ sáu.” Không xếp hạng, không chấm điểm, chỉ quan sát cùng con. Mỗi trẻ có tính cách khác nhau; có trẻ tự nhiên thích giữ, có trẻ thích dùng ngay, và cả hai đều có thể học cách cân bằng.
Ranh giới. Tránh cả lời khen kiểu so sánh, như “con giỏi hơn anh con”. Khen việc làm cụ thể, không đặt con lên bảng xếp hạng nào trong nhà.
Bảng tự kiểm của cha mẹ mỗi quý
Mỗi ba tháng, cha mẹ có thể tự hỏi vài câu ngắn. Không cần trả lời đúng hết, chỉ cần chọn một điểm để thay đổi trong quý tới:
- Con có hỏi về tiền không, và mình đã trả lời thế nào?
- Có lần nào mình bù tiền ngay khi con hết, dù đó không phải nhu cầu thiết yếu?
- Mình có nhắc đến điểm số khi nói chuyện tiền với con không?
- Con đã thấy mình làm gì với tiền trong tuần qua?
- Mình có từ chối con bằng câu “nhà mình không có tiền” khi lý do thật là lựa chọn khác?
- Mình có so sánh con với ai về chuyện tiền không?
Bảng này không phải để chấm điểm cha mẹ, cũng như không ai nên chấm điểm con. Nó chỉ là một cách nhìn lại có hệ thống, giống như cách người lớn nhìn lại ngân sách mỗi quý.
Câu trả lời có thể ghi vào một trang giấy, đánh dấu quý. Sau một năm, đọc lại bốn trang sẽ thấy điểm nào đã đổi được, điểm nào vẫn lặp lại. Điểm lặp lại thường không phải do thiếu cố gắng mà do hoàn cảnh: ông bà hay cho thêm tiền, lịch làm việc khiến cha mẹ không có thời gian đi chợ cùng con. Biết nguyên nhân, cách sửa sẽ thực tế hơn.
Hai cha mẹ cùng trả lời riêng rồi so sánh có thể cho thấy những điểm không thống nhất, chẳng hạn một người hay bù tiền, người kia thì không. Thống nhất được một hai nguyên tắc chung giữa hai người quan trọng hơn mọi nguyên tắc riêng lẻ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói với con về thu nhập của gia đình không?
Không cần nói con số chính xác với trẻ nhỏ. Nên giải thích ở mức con hiểu: nhà mình đủ cho những thứ cần và phải chọn những thứ muốn. Với con lớn hơn, chia sẻ dần một số khoản chi cụ thể như tiền điện, tiền chợ.
Con tiêu hết tiền tiêu vặt rồi xin thêm thì làm sao?
Nếu không phải nhu cầu thiết yếu, để con chờ đến kỳ sau và đồng cảm với cảm giác của con. Sau đó cùng con xem có muốn chia tiền khác đi không. Hậu quả nhỏ và an toàn dạy được nhiều hơn việc bù ngay.
Thưởng tiền khi con được điểm cao có sao không?
Nên tránh. Gắn tiền với điểm số dễ làm con coi việc học là việc làm cho cha mẹ để đổi lấy tiền, gây áp lực và so sánh. Ghi nhận công sức bằng lời nói, thời gian cùng con, và giữ tiền tiêu vặt không phụ thuộc kết quả học tập.
Cha mẹ hay cãi nhau về tiền trước mặt con có ảnh hưởng gì?
Trẻ có thể coi tiền là nỗi sợ và lo lắng thật. Nên bàn chuyện tiền căng thẳng khi không có con, còn trước mặt con thì nói bình tĩnh về lựa chọn. Nếu con lo lắng kéo dài, nên trò chuyện riêng và cân nhắc tìm hỗ trợ.
Làm sao biết mình dạy con về tiền có đúng hướng?
Không có thang điểm cho việc này. Có thể tự hỏi mỗi quý vài câu như con có hỏi về tiền không, mình có bù tiền ngay không, có so sánh con không, rồi chọn một điểm để đổi. So con với chính con trước đây, không so với ai khác.
Hai vợ chồng dạy con về tiền khác nhau thì sao?
Khác nhau về phong cách là bình thường, nhưng nên thống nhất vài nguyên tắc chung như có bù tiền khi con hết hay không, có gắn tiền với việc nhà hay không. Trẻ dễ bối rối và tìm người dễ tính hơn để xin khi hai người làm ngược nhau.