Tiền mừng tuổi của con nên được xử lý theo một thoả thuận đơn giản đặt trước Tết: cả nhà thống nhất ai giữ, cùng con ghi lại số đã nhận vào một trang sổ, chia một phần để con tự quyết theo độ tuổi, và nói rõ với con phần còn lại sẽ dùng vào đâu. Cách làm này biến một khoản tiền bất ngờ mỗi năm thành bài học thực hành về tiền mà ít dịp nào khác có được.
Nhiều gia đình có chuyện “mẹ giữ hộ” rồi tiền biến mất, con lớn lên nhớ mãi. Cũng có nhà để con giữ hết rồi tiêu sạch trong một tuần. Bài viết đưa ra cách chia theo độ tuổi, một mẫu sổ ghi, cách nói chuyện với con và cách dạy con nhận lì xì lịch sự. Các con số đều là ví dụ giả định.
Vì sao tiền mừng tuổi là dịp đặc biệt để học về tiền
Với phần lớn trẻ em, tiền mừng tuổi là lần duy nhất trong năm con cầm một khoản lớn hơn hẳn tiền tiêu vặt. Khoản tiền đến từ nhiều người, trong vài ngày, kèm những lời chúc. Nó cho phép con trải nghiệm những câu hỏi mà tiền tiêu vặt hằng tuần không đặt ra: có nhiều thì làm gì, có nên tiêu hết ngay không, muốn mua món lớn thì để dành bao lâu.
Richard Thaler, nhà kinh tế học hành vi, mô tả hiện tượng kế toán tâm lý: người ta xếp tiền vào các “tài khoản” trong đầu theo nguồn gốc, và đối xử với chúng khác nhau. Tiền bất ngờ, như tiền thưởng hay tiền được cho, thường bị tiêu dễ dãi hơn tiền lương. Trẻ em cũng vậy. Tiền mừng tuổi là “tiền may mắn”, nên con dễ muốn tiêu ngay. Biết điều này giúp cha mẹ chuẩn bị cách chia trước, thay vì tranh cãi sau.
Ngoài ra, cách gia đình xử lý tiền mừng tuổi để lại ấn tượng lâu dài về sự tin tưởng. Một đứa trẻ thấy tiền của mình được ghi rõ, được dùng đúng như đã hứa, sẽ học rằng thoả thuận về tiền có giá trị. Ngược lại, tiền “giữ hộ” rồi không ai nhắc đến nữa dạy con điều ngược lại.
Chia phần con tự quyết theo độ tuổi
Không có tỷ lệ chuẩn. Bảng dưới là một cách chia ví dụ, điều chỉnh theo hoàn cảnh nhà mình và số tiền con nhận được:
| Độ tuổi | Ai giữ | Phần con tự quyết (ví dụ) | Phần còn lại dùng vào đâu |
|---|---|---|---|
| Dưới 5 tuổi | Cha mẹ | Một khoản rất nhỏ để con tự mua một món trong dịp Tết | Cha mẹ quyết, ghi rõ, có thể dùng cho đồ dùng của con |
| 5–8 tuổi | Cha mẹ giữ, con biết số | Khoảng một phần năm | Một phần để dành cho món con muốn, phần còn lại cho đồ dùng học tập hoặc quỹ của con |
| 9–12 tuổi | Con giữ một phần, cha mẹ giữ phần còn lại | Khoảng một phần ba | Con cùng lên kế hoạch cho phần để dành |
| 13 tuổi trở lên | Con giữ phần lớn | Khoảng một nửa trở lên | Con tự lập kế hoạch, cha mẹ góp ý |
Phần con tự quyết là phần con được dùng theo ý mình, kể cả khi cha mẹ thấy chưa hợp lý, miễn là an toàn. Nếu cha mẹ can thiệp vào phần này, nó không còn là phần con tự quyết nữa, và bài học về lựa chọn mất đi.
Phần còn lại cần được nói rõ với con sẽ dùng vào đâu. “Mẹ giữ hộ” mà không nói giữ để làm gì là chỗ dễ sinh hiểu lầm nhất. Nếu gia đình dùng một phần tiền mừng tuổi để trang trải chi phí chung, như mua quần áo, đồ dùng học tập cho con, hãy nói thật với con điều đó.
Một trang sổ tiền mừng tuổi ghi cùng con
Ghi chép là phần quan trọng nhất. Một trang sổ đơn giản, ghi cùng con trong mấy ngày Tết, ví dụ giả định:
| Ngày | Ai mừng | Số tiền | Phần con tự quyết | Phần để dành hoặc dùng chung |
|---|---|---|---|---|
| Mùng 1 | Ông bà nội | 200 nghìn | 50 nghìn | 150 nghìn |
| Mùng 1 | Cô chú | 100 nghìn | 25 nghìn | 75 nghìn |
| Mùng 2 | Ông bà ngoại | 200 nghìn | 50 nghìn | 150 nghìn |
| Mùng 3 | Bạn của bố | 50 nghìn | 15 nghìn | 35 nghìn |
| Tổng | 550 nghìn | 140 nghìn | 410 nghìn |
Cột “ai mừng” có hai tác dụng. Con nhớ được ai đã quan tâm mình, có thể gọi điện cảm ơn hay vẽ tặng một bức tranh. Và khi lớn hơn, con hiểu rằng tiền mừng tuổi là tình cảm của người khác, không phải khoản mình đương nhiên có.
Cho trẻ tự viết số tiền nếu con đã biết viết số. Việc tự cộng tổng ở dòng cuối là một bài toán thực tế mà con có động lực làm hơn bất kỳ bài tập nào. Giữ trang sổ qua nhiều năm, con sẽ có một bản ghi nho nhỏ về những cái Tết của mình.
Dạy con nhận lì xì lịch sự
Cảm ơn và chúc lại. Dạy con nhận bằng hai tay, nói lời cảm ơn và một câu chúc đơn giản phù hợp với tuổi. Lời chúc không cần dài hay hoa mỹ; một câu chân thành là đủ.
Không mở phong bì trước mặt người cho. Đây là phép lịch sự phổ biến ở nhiều gia đình. Mở phong bì, đếm tiền hay bình luận về số tiền trước mặt người cho có thể làm người lớn ngại.
Không so sánh số tiền. Dạy con không nói “bác này cho nhiều hơn bác kia”, không kể với bạn bè mình được bao nhiêu để so. Mỗi người mừng theo khả năng và tình cảm của họ. Đây cũng là cách bảo vệ con khỏi thói quen so sánh mà cha mẹ nên tránh.
Không đòi lì xì. Trẻ nhỏ đôi khi hồn nhiên chìa tay xin. Nhắc nhẹ con trước khi đi chúc Tết rằng lì xì là quà, người lớn cho thì nhận và cảm ơn, không cho thì vẫn chúc Tết vui vẻ.
Khi số tiền chênh nhau giữa các con hoặc giữa các năm
Trong nhà nhiều con, chuyện người lớn mừng tuổi các cháu khác nhau là bình thường: con lớn được nhiều hơn con nhỏ, cháu đích tôn được ông bà mừng nhiều hơn, đứa đi chúc Tết nhiều nhà nhận được nhiều phong bì hơn. Trẻ nhỏ nhận ra sự chênh lệch rất nhanh và có thể thấy bất công.
Cha mẹ có vài cách xử lý. Một là giải thích đơn giản rằng mỗi người mừng theo cách của họ, và số tiền không phải là thước đo người lớn thương ai hơn. Hai là áp dụng cùng một cách chia tỷ lệ cho mọi con, để phần con tự quyết của mỗi đứa tỷ lệ với số mình nhận, không ai được bù thêm từ phần của người khác. Ba là, nếu chênh lệch quá lớn làm một đứa buồn thật sự, cha mẹ có thể bù cho đứa ít hơn bằng một khoản nhỏ từ tiền của cha mẹ, nói rõ đó là quà của bố mẹ, không lấy từ phần của anh chị em.
Số tiền cũng chênh giữa các năm: năm về quê được nhiều, năm ở lại thành phố được ít. Nếu phần con tự quyết tính theo tỷ lệ, con sẽ tự thấy được sự lên xuống đó, và đây là một bài học nhỏ về thu nhập không đều mà người lớn cũng phải học. Tránh hứa trước với con một số tiền cụ thể cho năm sau.
Từ phía người cho: để con cùng chuẩn bị lì xì của gia đình
Ngoài việc nhận, con cũng có thể học từ phía người cho. Trước Tết, cha mẹ thường chuẩn bị phong bì mừng tuổi cho các cháu, cho con của bạn bè, cho ông bà. Đây là một khoản chi trong ngân sách Tết của gia đình, và cho con tham gia chuẩn bị giúp con thấy tiền mừng tuổi không tự nhiên mà có.
Với con từ khoảng tám chín tuổi, có thể cùng con liệt kê danh sách người sẽ mừng tuổi, đặt một khoản tổng cho cả danh sách, rồi chia khoản đó cho từng người. Ví dụ giả định: gia đình đặt tổng 2 triệu cho lì xì năm nay, danh sách có mười hai cháu và hai ông bà; con giúp chia để vừa đủ tổng. Con sẽ nhận ra rằng khi khoản tổng có giới hạn, mỗi phong bì phải được cân nhắc, và những phong bì con nhận cũng được người khác cân nhắc như vậy.
Con lớn hơn còn có thể tự dành một phần nhỏ trong phần tự quyết để mừng tuổi lại em nhỏ trong họ hay biếu ông bà một món quà nhỏ. Việc này không bắt buộc, nhưng nhiều trẻ thích được làm người cho. Không nên ép, và không nên đánh giá con dựa vào việc con có cho hay không.
Sau Tết: phần để dành đi đâu và nhìn lại thế nào
Khi Tết qua, cùng con quyết định phần để dành sẽ dùng cho việc gì. Với trẻ nhỏ, có thể là một món con muốn mua sau vài tháng: một bộ đồ chơi, một cuốn sách, một chuyến đi chơi. Viết tên món đó lên đầu trang sổ, kèm số tiền cần và số tiền đã có. Mỗi lần con muốn rút ra tiêu, nhìn lại trang sổ cùng con.
Với trẻ lớn hơn, phần để dành có thể được con tự lên kế hoạch cho cả năm: bao nhiêu cho một món lớn, bao nhiêu giữ lại cho những dịp như sinh nhật bạn. Cha mẹ góp ý, nhưng quyết định là của con.
Một năm sau, khi Tết lại đến, mở trang sổ năm trước ra cùng con. Hỏi con: năm ngoái con đã dùng tiền như thế nào, con thấy hài lòng với những gì, có gì muốn làm khác không. Không chấm điểm, không phán đúng sai. Mục đích là để con tự nhìn thấy mối liên hệ giữa lựa chọn và kết quả, điều quý hơn bất cứ số tiền nào.
Nếu gia đình muốn giữ một phần tiền mừng tuổi lâu dài cho con, đó là quyết định của cha mẹ. Hãy nói với con khoản đó tồn tại, ghi lại số tiền mỗi năm, và để con biết khi nào con sẽ được quyết định về nó.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có nên giữ hết tiền mừng tuổi của con không?
Với trẻ nhỏ, cha mẹ giữ là hợp lý, nhưng nên ghi rõ số tiền cùng con và nói rõ sẽ dùng vào đâu. Khi con lớn dần, để con giữ và tự quyết một phần ngày càng lớn để con có dịp thực hành.
Có nên dùng tiền mừng tuổi của con cho chi tiêu gia đình không?
Đó là lựa chọn của mỗi nhà. Nếu làm vậy, hãy nói thật với con rằng tiền sẽ dùng cho quần áo, đồ dùng học tập của con hay việc chung, thay vì nói giữ hộ rồi không nhắc lại.
Phần tiền con tự quyết mà con tiêu hết ngay thì sao?
Để con tiêu, miễn là an toàn. Đó là phần con được quyết. Sau đó có thể hỏi con thấy thế nào, có muốn lần sau làm khác không. Cảm giác sau khi tiêu dạy con nhiều hơn lời can ngăn.
Dạy con nhận lì xì thế nào cho lịch sự?
Nhận bằng hai tay, cảm ơn và chúc lại một câu đơn giản, không mở phong bì trước mặt người cho, không so sánh số tiền và không đòi lì xì. Nhắc con trước khi đi chúc Tết sẽ dễ hơn nhắc tại chỗ.
Có cần ghi chép tiền mừng tuổi cùng con không?
Nên ghi. Một trang sổ với ngày, ai mừng, số tiền và cách chia giúp con nhớ ai đã quan tâm mình, tập cộng trừ thực tế và thấy tiền của mình được giữ minh bạch, đúng như đã thoả thuận.