Các khoản vay mượn với người thân, bạn bè, đồng nghiệp nên được ghi vào một sổ nợ hai chiều: bên mình nợ người khác, bên người khác nợ mình, mỗi khoản có số tiền, ngày, lịch trả dự kiến và tình trạng. Khi đưa vào bảng tài sản và nợ, nợ mình phải trả ghi đủ; tiền người khác nợ mình ghi theo mức thu hồi thận trọng, không theo số đã đưa.
Ở Việt Nam, vay mượn trong quan hệ quen biết rất phổ biến và có giá trị thật: nó giúp nhiều gia đình qua lúc khó mà không phải tìm đến vay nóng. Nhưng chính vì không giấy tờ, không lịch trả, các khoản này hay bị quên trong bức tranh tài chính, rồi gây hiểu lầm sau vài năm. Bài này chỉ cách ghi và đo, không bàn chuyện thủ tục đòi nợ; với khoản lớn hoặc có tranh chấp, nên tìm hiểu quy định hiện hành và hỏi người có chuyên môn. Mọi số liệu là ví dụ giả định.
Vì sao khoản vay mượn quen biết hay biến mất khỏi bảng
Khoản vay ngân hàng có sao kê, có tin nhắn nhắc hạn, có lịch trả. Khoản mượn người quen thì thường chỉ có một cuộc gọi và một lần chuyển khoản. Không có gì nhắc, nên sau vài tháng, người mượn dễ coi nó như chuyện đã qua, còn người cho mượn lại nhớ rất rõ. Sự lệch nhau trong trí nhớ này là nguồn gốc của nhiều va chạm gia đình hơn là bản thân số tiền.
Về mặt đo lường, các khoản này làm méo bức tranh tài chính theo cả hai chiều. Người đang nợ người thân mà không ghi sẽ thấy bảng tài sản và nợ đẹp hơn thật, và có thể vay thêm ở nơi khác trong khi khả năng trả đã bị chiếm một phần. Người cho mượn mà ghi đủ số đã đưa vào tài sản sẽ thấy mình có nhiều hơn thật, nhất là khi khoản đó đã nhiều năm chưa có dấu hiệu được trả.
Ghi chép không phải để đòi hay để tính toán với người thân. Nó để bạn nhìn đúng tình hình của chính mình, và để khi cần nói chuyện về khoản tiền đó, cả hai bên có cùng một con số.
Mẫu sổ nợ hai chiều
Một trang, hai phần. Mỗi khoản một dòng. Ví dụ giả định, đơn vị triệu đồng:
| Chiều | Người | Ngày | Số tiền | Lịch trả dự kiến | Đã trả | Tình trạng |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Mình nợ | Anh trai | Tháng 3 năm trước | 20,0 | 1 triệu mỗi tháng từ tháng 6 | 12,0 | Đúng lịch |
| Mình nợ | Đồng nghiệp | Tháng 9 | 1,5 | Trả hết tháng 10 | 0 | Trễ một tháng, đã báo |
| Người khác nợ | Bạn cũ | Hai năm trước | 10,0 | Không thoả thuận | 0 | Không liên lạc được |
| Người khác nợ | Em họ | Tháng 1 | 5,0 | Trả khi có thưởng Tết | 0 | Chưa đến hạn |
Cột tình trạng là cột quan trọng nhất cho việc đưa vào bảng tài sản và nợ. Một khoản "đúng lịch" khác hẳn một khoản "không liên lạc được", dù cùng số tiền. Cập nhật cột này mỗi quý, cùng ngày cập nhật bảng tài sản và nợ.
Với khoản mình nợ, ghi cả những khoản rất nhỏ nếu chưa trả trong tuần. Một triệu rưỡi mượn đồng nghiệp trông không đáng ghi, nhưng nó là khoản dễ quên nhất và dễ làm mất uy tín nhất.
Đưa vào bảng tài sản và nợ: ghi theo mức thu hồi
Khoản mình nợ ghi đủ dư nợ còn lại. Khoản người khác nợ ghi theo một hệ số thu hồi thận trọng, dựa trên tình trạng. Gợi ý hệ số, bạn tự chỉnh:
| Tình trạng khoản cho mượn | Hệ số ghi vào tài sản | Ví dụ: khoản 10 triệu ghi |
|---|---|---|
| Có lịch trả, đang trả đúng | 100% | 10 triệu (trừ phần đã trả) |
| Có hẹn trả cụ thể, chưa đến hạn | 70–80% | 7–8 triệu |
| Không có hẹn, vẫn liên lạc tốt | 30–50% | 3–5 triệu |
| Quá hạn lâu, khó liên lạc | 0% | 0, ghi chú bên cạnh |
Với sổ ví dụ ở trên, phần mình nợ ghi vào bảng là 8 triệu còn nợ anh trai cộng 1,5 triệu đồng nghiệp, 9,5 triệu. Phần người khác nợ ghi 0 cho bạn cũ và khoảng 3,5 đến 4 triệu cho em họ. Tổng có trừ nợ thấp hơn so với cách ghi đủ 15 triệu cho mượn, nhưng phản ánh đúng số tiền bạn có thể trông vào.
Ghi hệ số thấp không có nghĩa bạn đã xoá nợ cho người kia; đó chỉ là cách bạn tự đo. Khi khoản tiền được trả, nó xuất hiện như một khoản vào bất ngờ, một điều dễ chịu hơn nhiều so với việc phải ghi giảm một tài sản bạn đã tin là có.
Cho mượn: đặt trước một mức tự chịu được
Mức cho mượn tối đa tự đặt. Một nguyên tắc nhiều người dùng là chỉ cho mượn số tiền mình chịu được nếu không bao giờ được trả lại, mà tài chính và quan hệ không đổ vỡ. Nghe bi quan, nhưng nó giúp quyết định nhanh và nhẹ lòng hơn. Con số cụ thể tuỳ hoàn cảnh; một cách đặt là một phần nhỏ của khoản để riêng, không đụng đến khoản đệm cho chi tiêu nền.
Tổng đang cho mượn so với khoản đệm. Đo tổng tiền đang cho mượn chưa thu hồi so với khoản đệm của chính bạn. Nếu tổng cho mượn đã lớn hơn khoản đệm, bạn đang giữ an toàn cho người khác nhiều hơn cho chính mình, và một sự cố của bạn sẽ không có chỗ dựa.
Ghi rõ là cho mượn hay cho luôn. Nhiều khoản tiền trong gia đình nằm lưng chừng giữa cho và cho mượn. Nói rõ ngay từ đầu, và ghi đúng như đã nói. Một khoản đã quyết định là cho thì không ghi vào sổ nợ, cũng không nhắc lại sau này.
Hụi, họ: ghi riêng và hiểu rủi ro
Hụi, họ, biêu là hình thức góp vốn xoay vòng giữa các cá nhân, phổ biến ở nhiều nơi. Mỗi kỳ các thành viên góp tiền, một người được nhận cả phần góp. Với người đã nhận trước, phần còn phải góp các kỳ sau thực chất là một khoản nợ; với người chưa nhận, phần đã góp là một khoản người khác đang giữ hộ.
Rủi ro lớn nhất là vỡ hụi: người đứng ra tổ chức hoặc một số thành viên không góp tiếp hoặc ôm tiền bỏ đi, và những người chưa nhận có thể mất phần đã góp. Đã có nhiều vụ vỡ hụi lớn được báo chí nêu. Đây không phải nơi khuyên tham gia hay không; nếu bạn đang tham gia, nên đo và ghi đúng bản chất của nó.
Cách ghi: với phần đã góp mà chưa nhận, ghi ở dòng khoản người khác giữ hộ, theo hệ số thu hồi thận trọng như khoản cho mượn không có giấy tờ. Với phần phải góp tiếp sau khi đã nhận, ghi đủ vào nợ. Không tính phần góp hụi vào tỷ lệ để dành chính. Giữ lại sổ ghi các kỳ góp, người nhận, và mọi tin nhắn liên quan; quan hệ dân sự về hụi có quy định riêng, nên tìm hiểu văn bản hiện hành nếu có tranh chấp.
Đứng tên giúp và mượn hộ: khoản nợ không nằm trong sổ của mình
Có một loại khoản vay mượn quen biết nguy hiểm hơn cả: bạn đứng tên vay ở một tổ chức tín dụng hoặc cho mượn thông tin để người quen vay, còn người đó hứa sẽ trả. Trên giấy tờ, khoản nợ là của bạn; trong đầu, bạn coi nó là của người kia. Nếu người kia trả đều, mọi chuyện yên ổn. Nếu không, bạn phải gánh, và lịch sử tín dụng của bạn bị ảnh hưởng.
Cách ghi trung thực: ghi đủ dư nợ vào phần nợ của bạn trong bảng tài sản và nợ, đồng thời ghi một khoản người khác nợ bạn bằng chính số đó, theo hệ số thu hồi phù hợp với tình trạng trả của người kia. Khi người kia trả đều, hai dòng triệt tiêu nhau. Khi họ chậm, hệ số giảm và bảng của bạn phản ánh đúng rủi ro bạn đang mang.
Kèm theo, mỗi tháng kiểm xem kỳ trả đã được thanh toán chưa, thay vì chờ tin nhắn nhắc nợ gửi đến bạn. Phát hiện một kỳ trễ sớm cho bạn thời gian nói chuyện trước khi nó thành nợ quá hạn đứng tên bạn.
Trả nợ người quen có kế hoạch
Khoản mình nợ người quen thường không có lãi, nên dễ bị xếp sau các khoản khác. Nhưng chi phí của nó nằm ở quan hệ, và chi phí đó tăng theo thời gian không trả. Một kế hoạch đơn giản:
- Liệt kê mọi khoản mình đang nợ người quen, kể cả khoản nhỏ, với số tiền và thời gian đã mượn.
- Với mỗi khoản chưa có lịch trả, tự đề xuất một lịch cụ thể và nói với người cho mượn. Một lịch chậm mà rõ tốt hơn lời hứa "có tiền sẽ trả".
- Đưa khoản trả vào ngân sách tháng như một hoá đơn, và vào tỷ lệ trả nợ trên thu nhập cùng các khoản vay khác.
- Nếu tháng nào không trả được, báo trước ngày hẹn, không im lặng.
- Khi trả xong, ghi ngày trả cuối và xác nhận với người cho mượn để hai bên cùng khép sổ.
Việc báo trước khi trễ có tác dụng lớn hơn nhiều so với số tiền. Phần lớn người cho mượn trong quan hệ quen biết chấp nhận lùi lịch nếu được báo sớm; điều làm họ mất lòng là im lặng.
Giới hạn: sổ sách không thay được quan hệ
Ghi chép vay mượn trong gia đình đôi khi bị coi là tính toán, thiếu tình cảm. Thật ra sổ này chủ yếu là để bạn tự nhìn rõ, không phải để đưa ra trước mặt người thân. Cách nói chuyện về tiền với người thân vẫn là chuyện của sự tế nhị và hiểu nhau, thứ mà không bảng nào đo được.
Hệ số thu hồi cũng chỉ là ước lượng của bạn tại một thời điểm. Người bạn cũ có thể liên lạc lại và trả; người em họ có thể gặp khó và không trả được như hẹn. Cập nhật mỗi quý và chấp nhận rằng con số sẽ thay đổi.
Khi khoản tiền lớn, có tranh chấp, hoặc có dấu hiệu người vay cố ý không trả, chuyện đã vượt khỏi phạm vi ghi sổ cá nhân. Lúc đó nên giữ lại mọi bằng chứng như tin nhắn, lịch sử chuyển khoản, giấy viết tay, và tìm hiểu quy định hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn pháp lý trước khi làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Mượn tiền cha mẹ có cần ghi vào sổ nợ không?
Nếu cha mẹ và bạn đã thống nhất đó là khoản mượn, nên ghi, vì nó chiếm một phần khả năng trả của bạn. Nếu là tiền cha mẹ cho, không ghi. Phần khó nhất là những khoản chưa nói rõ; nói rõ một lần giúp cả hai bên nhẹ lòng hơn.
Cho bạn mượn tiền nhiều năm không trả thì ghi thế nào trong bảng tài sản?
Ghi hệ số thu hồi bằng không hoặc rất thấp, và ghi chú bên cạnh số tiền gốc. Như vậy bảng của bạn phản ánh đúng tiền có thể trông vào. Nếu sau này được trả, ghi như một khoản tiền vào bất ngờ.
Tiền góp hụi có được tính là để dành không?
Không nên tính vào tỷ lệ để dành chính. Phần đã góp mà chưa nhận là tiền người khác đang giữ hộ, có rủi ro vỡ hụi; ghi riêng theo mức thu hồi thận trọng. Phần phải góp sau khi đã nhận là nợ, ghi đủ.
Có nên viết giấy khi cho người thân mượn tiền không?
Với khoản đáng kể, một tờ giấy ngắn ghi số tiền, ngày, lịch trả dự kiến có chữ ký hai bên giúp hai người nhớ giống nhau. Nhiều người ngại vì sợ mất lòng, nhưng thường chính việc không ghi mới gây mất lòng khi hai bên nhớ khác nhau sau vài năm.
Nợ người quen có nên tính vào tỷ lệ trả nợ trên thu nhập không?
Có, nếu có lịch trả hằng tháng. Khoản trả cho người quen chiếm khả năng trả giống như khoản vay ngân hàng. Bỏ qua nó khi tính tỷ lệ trước khi vay thêm là một cách tự đánh giá khả năng trả cao hơn thực tế.