Bảng tài sản và nợ cá nhân là một trang liệt kê mọi thứ bạn có và mọi khoản bạn nợ, ghi giá trị vào một ngày cố định mỗi quý. Giá trị của nó không nằm ở con số của một lần ghi, mà ở chuỗi các lần ghi: sau bốn quý, bạn thấy được tổng thể đang đi lên hay đi xuống, và vì sao. Muốn chuỗi đó có nghĩa, các dòng phải giữ nguyên và quy tắc định giá phải nhất quán.
Khái niệm tài sản ròng và các chỉ số liên quan đã có bài riêng ở các trang tài chính chuyên sâu. Bài này chỉ bàn phần thực hành: bảng có những dòng nào, định giá từng loại thế nào cho khỏi tự lừa, và đọc sự thay đổi qua các quý ra sao. Mọi số liệu là ví dụ giả định.
Các dòng của bảng: đủ chi tiết để đọc, đủ gọn để giữ
Bảng nên có ít dòng nhất có thể mà vẫn phân biệt được các loại tài sản và nợ có tính chất khác nhau. Gợi ý cho đa số người đi làm:
- Tiền dùng được ngay: tiền mặt, tài khoản thanh toán, ví điện tử. Ghi số dư vào ngày chốt.
- Tiền để riêng: tiền gửi, khoản đệm, quỹ khoản theo năm. Ghi riêng dòng quỹ khoản theo năm vì đó là tiền đã có chủ.
- Khoản người khác nợ bạn: tiền cho mượn, tiền đặt cọc thuê nhà. Ghi theo mức thu hồi được thận trọng, không theo số đã đưa.
- Tài sản khác bạn đang nắm giữ: nếu có, ghi theo giá trị bạn có thể bán được thật trong vài tuần, không theo giá mua. Bài này không bàn chọn loại tài sản nào.
- Đồ dùng có giá trị lớn: xe, máy tính làm việc. Ghi theo một quy tắc khấu hao cố định, xem phần dưới.
- Nhà ở nếu sở hữu: ghi riêng, dùng một giá trị thận trọng và chỉ cập nhật mỗi năm một lần.
- Nợ: từng khoản một dòng, ghi dư nợ gốc còn lại vào ngày chốt, gồm thẻ tín dụng, vay tiêu dùng, trả góp, vay người quen, vay mua nhà.
Đồ dùng hằng ngày như quần áo, đồ gia dụng nhỏ, điện thoại cá nhân thường không nên đưa vào. Giá trị bán lại của chúng thấp và khó định, và đưa vào chỉ làm bảng phình ra với những con số không có ý nghĩa cho quyết định.
Quy tắc định giá: thận trọng và nhất quán
Ghi theo giá bán được nhanh, không theo giá mua hay giá hy vọng. Chiếc xe mua ba năm trước giá 40 triệu không còn đáng 40 triệu. Hỏi một câu: nếu cần bán trong hai tuần, mình nhận được khoảng bao nhiêu sau mọi chi phí. Câu trả lời thận trọng đó mới là giá trị dùng được khi bạn cần tiền.
Đặt quy tắc khấu hao một lần và giữ nguyên. Với xe, máy móc, có thể chọn một tỷ lệ giảm cố định mỗi năm, ví dụ giả định 15 phần trăm giá trị còn lại, chia đều cho bốn quý. Con số chính xác ít quan trọng hơn việc dùng cùng một quy tắc cho mọi quý, để thay đổi trên bảng phản ánh việc thật chứ không phản ánh tâm trạng người định giá.
Không tự nâng giá khi không có giao dịch thật. Một trong những cách tự lừa phổ biến nhất là cập nhật giá trị tài sản lên theo tin đồn thị trường hoặc giá rao bán của người khác. Giá rao không phải giá bán. Với tài sản khó định giá như nhà, đất, chỉ cập nhật mỗi năm một lần và dùng mức thận trọng.
Khoản cho mượn ghi theo khả năng thu hồi. Cho bạn mượn 10 triệu, đã hai năm chưa trả và không có lịch trả, khó coi là tài sản 10 triệu. Có thể ghi một phần, hoặc ghi không và để ghi chú bên cạnh. Bảng sẽ bớt đẹp nhưng trung thực hơn.
Nợ ghi đủ, kể cả nợ không giấy tờ. Tiền nợ người thân, tiền đang nợ thẻ dù chưa đến hạn trả, khoản trả góp còn lại. Bảng thiếu một khoản nợ là bảng tự tô hồng.
Ví dụ giả định: bảng bốn quý
Bảng dưới là ví dụ cho một người đi làm, chốt ngày cuối mỗi quý. Đơn vị triệu đồng.
| Dòng | Quý 1 | Quý 2 | Quý 3 | Quý 4 |
|---|---|---|---|---|
| Tiền dùng được ngay | 6,0 | 5,2 | 7,1 | 6,4 |
| Tiền để riêng (đệm) | 12,0 | 16,5 | 20,0 | 24,5 |
| Quỹ khoản theo năm | 4,0 | 6,5 | 9,0 | 3,5 |
| Khoản người khác nợ (thận trọng) | 5,0 | 5,0 | 2,0 | 2,0 |
| Xe máy (khấu hao 15%/năm) | 22,0 | 21,2 | 20,4 | 19,6 |
| Tổng có | 49,0 | 54,4 | 58,5 | 56,0 |
| Trả góp điện thoại | 6,0 | 4,0 | 2,0 | 0 |
| Nợ thẻ tín dụng | 3,5 | 1,2 | 2,8 | 1,0 |
| Tổng nợ | 9,5 | 5,2 | 4,8 | 1,0 |
| Có trừ nợ | 39,5 | 49,2 | 53,7 | 55,0 |
Con số cuối tăng từ 39,5 lên 55 triệu sau bốn quý. Nhưng con số đó chỉ có ý nghĩa khi đọc cùng các dòng bên trên, như phần dưới sẽ làm.
Vài điều đã thấy ngay khi lướt bảng. Trả góp điện thoại giảm đều 2 triệu mỗi quý và hết ở quý 4, đúng lịch. Nợ thẻ dao động nhưng không tích tụ, nghĩa là thẻ đang được dùng như phương tiện thanh toán chứ không phải nguồn vay. Khoản người khác nợ bị ghi giảm từ 5 xuống 2 triệu ở quý 3, một quyết định định giá chứ không phải một khoản mất tiền mới. Dòng tiền để riêng tăng khoảng 4 triệu mỗi quý, khá đều.
Đọc thay đổi: tách phần do mình làm và phần do định giá
Thay đổi của dòng có trừ nợ giữa hai quý đến từ hai nguồn rất khác nhau. Nguồn thứ nhất là dòng tiền: bạn để dành được, trả bớt nợ. Nguồn thứ hai là định giá lại: xe giảm giá trị theo khấu hao, khoản cho mượn được ghi giảm vì khó đòi. Trộn hai nguồn với nhau dễ dẫn đến kết luận sai, ví dụ thấy tổng tăng nhờ định giá lại rồi nghĩ mình đang để dành tốt.
Với ví dụ, giữa quý 2 và quý 3, có trừ nợ tăng 4,5 triệu. Định giá lại làm giảm 3,8 triệu: xe khấu hao 0,8 và khoản cho mượn ghi giảm 3. Vậy phần do dòng tiền là khoảng 8,3 triệu, tốt hơn nhiều so với con số 4,5 nhìn thấy. Giữa quý 3 và quý 4, có trừ nợ chỉ tăng 1,3 triệu, nhưng quỹ khoản theo năm giảm 5,5 triệu vì đã chi cho Tết và học phí như kế hoạch. Quý đó không xấu; tiền có chủ đã đến đúng chủ.
Một cách gọn để làm điều này mỗi quý: ghi hai dòng phụ dưới bảng, "giảm do định giá lại" và "đã chi từ quỹ có chủ theo kế hoạch". Lấy thay đổi tổng cộng ngược lại hai khoản giảm này, ra kết quả thật của dòng tiền trong quý; với quý 4 của ví dụ là 1,3 cộng 0,8 cộng 5,5, khoảng 7,6 triệu. Đó là con số đáng so giữa các quý.
Lần đầu dựng bảng: tìm số ở đâu
Lần đầu là lần khó nhất, vì nhiều con số nằm rải rác. Đi theo thứ tự dưới đây để không sót:
- Liệt kê mọi nơi giữ tiền bạn đang có, kể cả tài khoản lâu không dùng và ví điện tử ít mở. Ghi số dư vào cùng một ngày.
- Liệt kê mọi khoản nợ: lật lại hợp đồng trả góp, sao kê thẻ, tin nhắn với người thân về các khoản mượn. Với mỗi khoản, ghi dư nợ gốc còn lại vào ngày chốt, không ghi tổng còn phải trả gồm lãi tương lai.
- Liệt kê khoản người khác nợ bạn, khoản đặt cọc. Với mỗi khoản, quyết định mức ghi thận trọng và viết lý do một dòng.
- Chọn quy tắc khấu hao cho xe và đồ dùng lớn, ghi ngay dưới bảng để các quý sau dùng lại đúng quy tắc đó.
- Cộng, trừ, và ghi ngày chốt. Đừng sửa con số để nó "trông hợp lý"; lần đầu thường bất ngờ, và chính sự bất ngờ đó là thông tin.
Nhiều người lần đầu dựng bảng phát hiện một khoản nợ nhỏ đã quên, hoặc một tài khoản còn tiền mà không nhớ. Cả hai đều là lợi ích thật của việc ngồi xuống liệt kê một lần cho đủ.
Nhịp cập nhật và thời gian cần
Mỗi quý một lần là đủ cho đa số người. Hằng tháng thì quá dày, các thay đổi nhỏ bị nhiễu che mất; hằng năm thì quá thưa, khi thấy chiều hướng xấu đã mất cả năm. Chọn một ngày cố định, như ngày cuối tháng 3, 6, 9, 12, và ghi vào lịch riêng của bạn.
Lần đầu dựng bảng mất khoảng một buổi tối vì phải tìm số dư từng khoản nợ, quyết định quy tắc khấu hao, liệt kê khoản cho mượn. Từ lần thứ hai, chỉ còn khoảng hai mươi đến ba mươi phút: cập nhật số dư, áp quy tắc khấu hao, ghi hai dòng phụ, đọc thay đổi. Nếu bạn đã giữ ba con số kiểm tiền mỗi tháng, phần tiền đã có sẵn.
Lưu mọi phiên bản của bảng, không ghi đè. Giá trị của bảng nằm ở chuỗi các quý, và một năm sau bạn sẽ muốn xem lại quý 2 đã có gì.
Giới hạn của bảng tài sản và nợ
Bảng cho biết bạn có gì vào một ngày, không cho biết dòng tiền hằng tháng ổn hay không. Một người có bảng đẹp nhờ một căn nhà vẫn có thể thiếu tiền mặt mỗi tháng. Vì thế bảng này luôn cần đi cùng ba con số kiểm tiền hằng tháng và chỉ số số tháng trụ được.
Bảng cũng không đo những thứ quan trọng không có giá: sức khoẻ, kỹ năng, quan hệ. Khi chọn giữa một quý để dành nhiều hơn và một khoá học nâng nghề, bảng sẽ chỉ thấy tiền đi ra. Hãy nhớ điều đó khi đọc một quý có trừ nợ đi ngang.
Cuối cùng, đây là bảng của riêng bạn để theo dõi chiều hướng, không phải để so với người khác. Con số có trừ nợ của một người ba mươi tuổi ở thành phố lớn và một người cùng tuổi ở tỉnh không so được với nhau theo bất cứ nghĩa nào có ích.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ghi giá trị điện thoại, laptop cá nhân vào bảng không?
Thường không cần, trừ khi đó là công cụ làm việc có giá trị lớn và bạn muốn theo dõi để thay thế. Đồ dùng cá nhân mất giá nhanh, khó định giá, và đưa vào chỉ làm tổng tài sản trông lớn hơn mà không giúp quyết định gì.
Nhà đang ở có nên tính vào bảng không?
Có thể ghi ở một dòng riêng với giá trị thận trọng, cập nhật mỗi năm một lần. Nhưng khi đọc chiều hướng hằng quý, nên nhìn con số có trừ nợ cả khi có và khi không có dòng nhà, vì giá trị nhà không dùng được cho chi tiêu hằng ngày.
Bảng tài sản và nợ giảm một quý thì có đáng lo không?
Trước hết tách xem giảm do dòng tiền hay do định giá lại, và có khoản chi từ quỹ đã có chủ không. Một quý giảm vì đã chi học phí từ quỹ là đúng kế hoạch. Đáng lo khi phần do dòng tiền âm hai quý liền mà không có lý do rõ.
Khoản đặt cọc thuê nhà có phải tài sản không?
Có, nó là tiền bạn sẽ được nhận lại khi hết hợp đồng nếu không có hư hỏng. Ghi nó ở dòng khoản người khác nợ bạn, theo mức bạn tin sẽ được hoàn lại, và nhớ rằng nó không dùng được cho tới khi trả nhà.
Có cần cả hai vợ chồng chung một bảng không?
Tuỳ cách tổ chức tiền của gia đình. Nhiều cặp giữ một bảng chung cho tài sản và nợ chung, mỗi người thêm phần riêng nếu muốn. Điều quan trọng là thống nhất cách định giá và ngày chốt, để các quý so được với nhau.