Mức chi nền là số tiền tối thiểu gia đình cần mỗi tháng để giữ nếp sống bình thường mà không vay, không bán đồ, không bỏ khoản bắt buộc nào. Với người có thu nhập không đều (bán hàng, làm tự do, ăn hoa hồng, làm theo mùa), đây là con số quan trọng nhất trong cả bức tranh tiền: mọi quyết định khác, từ mức lương tự trả đến quỹ dự phòng, đều đo bằng đơn vị “bao nhiêu tháng chi nền”.
Con số này không đoán ra được; phải tính từ sổ chi thật. Bài đi qua cách tách chi tiêu thành ba lớp, cách tính từ sáu tháng dữ liệu, một bảng đặt mức chi nền cạnh thu nhập từng tháng để thấy những tháng nào thiếu, và cách dùng con số đó. Phần để dành đều khi thu nhập lên xuống là một chủ đề khác; ở đây chỉ tập trung vào việc đo cho đúng. Mọi số liệu là ví dụ giả định.
Ba lớp chi tiêu: bắt buộc, nếp sống, tuỳ chọn
Bước đầu là chia mọi khoản chi của nhà thành ba lớp. Ranh giới giữa lớp hai và lớp ba khác nhau ở mỗi nhà; điều quan trọng là cả nhà thống nhất và giữ cách chia suốt kỳ đo.
| Lớp | Định nghĩa | Ví dụ thường gặp | Có trong mức chi nền? |
|---|---|---|---|
| Bắt buộc | Không trả là có hậu quả ngay (mất chỗ ở, nợ quá hạn, con nghỉ học) | Tiền nhà hoặc trả góp nhà, điện nước, học phí, khoản trả nợ định kỳ, thuốc men thường xuyên | Có |
| Nếp sống | Có thể giảm nhưng không nên bỏ lâu | Tiền chợ, xăng đi lại, điện thoại, hiếu hỉ, quà cho cha mẹ | Có, ở mức đã tiết chế |
| Tuỳ chọn | Bỏ được vài tháng mà nếp sống vẫn giữ | Ăn ngoài, mua sắm quần áo, đi chơi xa, đồ công nghệ mới | Không |
Nhiều người tính mức chi nền chỉ bằng lớp một, rồi ngạc nhiên vì tháng nào cũng “vượt”. Lớp hai vẫn cần có, chỉ là ở mức đã cắt bớt. Ngược lại, gộp cả lớp ba vào thì mức chi nền phình ra, và mọi phép tính dự phòng sau đó đều quá cao tới mức không ai làm theo nổi.
Tính từ sáu tháng sổ chi
Một tháng dữ liệu là quá ít vì có tháng Tết, tháng đám cưới, tháng sửa xe. Sáu tháng đủ để thấy những khoản đều và những khoản thất thường. Cách làm:
- Gom nguồn: sao kê tài khoản nhà, sổ chi tiền mặt nếu có, sổ chuyển tiền giữa tiệm và nhà. Thiếu tiền mặt thì ước lượng, ghi rõ là ước lượng.
- Gán mỗi khoản vào một trong ba lớp. Khoản nào phân vân thì đánh dấu, cuối cùng cả nhà quyết một lần.
- Cộng lớp một và lớp hai cho từng tháng. Sẽ có sáu con số khác nhau.
- Bỏ tháng cao nhất nếu nó có một khoản bất thường rõ ràng (ví dụ sửa nhà), nhưng ghi khoản đó vào danh sách “chi theo năm” để tính riêng.
- Lấy trung bình của các tháng còn lại. Đây là mức chi nền thô.
- Cộng thêm khoản chi theo năm chia đều cho mười hai tháng (học phí đầu năm, bảo hiểm xe, Tết, giỗ chạp). Đây là mức chi nền dùng được.
Ví dụ giả định một gia đình bốn người: lớp một và hai sáu tháng lần lượt 14, 15, 13, 16, 14, 19 triệu (tháng cuối có sửa mái tôn 4 triệu). Bỏ khoản sửa mái, trung bình khoảng 14,5 triệu. Khoản theo năm gồm học phí, Tết, bảo hiểm xe cộng lại khoảng 24 triệu, chia mười hai là 2 triệu. Mức chi nền khoảng 16,5 triệu mỗi tháng.
Đặt mức chi nền cạnh thu nhập mười hai tháng
Có mức chi nền rồi, đặt nó cạnh thu nhập thực về tay của từng tháng trong năm qua. Ví dụ giả định một người làm nhiếp ảnh tự do, thu nhập về tài khoản nhà:
| Tháng | Thu về nhà | Mức chi nền | Chênh | Tỷ lệ phủ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 32 triệu | 16,5 triệu | +15,5 | 1,9 |
| 2 | 9 triệu | 16,5 triệu | −7,5 | 0,5 |
| 3 | 12 triệu | 16,5 triệu | −4,5 | 0,7 |
| 4 | 18 triệu | 16,5 triệu | +1,5 | 1,1 |
| 5 | 14 triệu | 16,5 triệu | −2,5 | 0,8 |
| 6 | 20 triệu | 16,5 triệu | +3,5 | 1,2 |
| 7–9 | 15 triệu mỗi tháng | 16,5 triệu | −1,5 mỗi tháng | 0,9 |
| 10–12 | 28 triệu mỗi tháng | 16,5 triệu | +11,5 mỗi tháng | 1,7 |
Tỷ lệ phủ bằng thu nhập chia mức chi nền. Trên 1 là tháng đó tự nuôi được nhà; dưới 1 là tháng phải lấy từ chỗ khác. Bảng cho thấy cả năm thu khoảng 234 triệu, tức trung bình gần 19,5 triệu một tháng, cao hơn mức chi nền khá nhiều. Nhưng có tới sáu tháng tỷ lệ phủ dưới 1, cộng lại thiếu khoảng 19 triệu. Nhìn trung bình thì yên tâm; nhìn từng tháng mới thấy phải chuẩn bị.
Ba con số rút ra từ bảng
Tổng thiếu của các tháng dưới nền. Trong ví dụ là khoảng 19 triệu. Đây là số tiền tối thiểu phải có sẵn từ đầu năm (hoặc để ra từ những tháng dư trước đó) nếu năm tới giống năm qua. Nó cho biết lớp đệm cần dày bao nhiêu, rõ ràng hơn hẳn công thức chung “ba đến sáu tháng chi tiêu”.
Chuỗi tháng thiếu dài nhất. Tháng bảy đến chín thiếu liền ba tháng. Chuỗi dài nguy hiểm hơn tổng thiếu, vì không có tháng dư nào xen giữa để bù. Người có chuỗi thiếu dài cần đệm dày hơn, hoặc cần một nguồn thu ổn định nhỏ chạy song song trong những tháng đó.
Tỷ lệ phủ của cả năm. Tổng thu chia tổng chi nền cả năm, trong ví dụ khoảng 1,18. Con số này trên 1 nghĩa là về tổng thể thu nhập đủ nuôi nhà và còn dư; dưới 1 nghĩa là không có cách sắp xếp dòng tiền nào cứu được, phải tăng thu hoặc giảm chi nền.
Ghi ba con số này mỗi năm. Sau hai ba năm, sẽ thấy tháng nào luôn yếu, đệm có đủ không, và nghề đang đi lên hay đi xuống, bằng số chứ không bằng cảm giác.
Dùng mức chi nền vào việc gì
Thứ nhất, làm đơn vị đo cho tiền đệm. Thay vì nói “có hai mươi triệu tiết kiệm”, hãy nói “có khoảng 1,2 tháng chi nền”. Đơn vị này giúp so được qua các năm, kể cả khi chi tiêu thay đổi theo con lớn, theo giá cả.
Thứ hai, làm mốc cho mức lương tự trả nếu bạn có tiệm hoặc làm tự do qua một tài khoản kinh doanh riêng. Lương tự trả thấp hơn mức chi nền nghĩa là nhà đang sống nhờ thêm nguồn khác, cần được biết và ghi rõ.
Thứ ba, làm câu hỏi kiểm cho những quyết định lớn. Trước khi nhận trả góp một món mới, hay đổi nhà thuê lớn hơn, tính lại mức chi nền sau thay đổi rồi đặt lại vào bảng mười hai tháng: số tháng dưới nền tăng lên bao nhiêu, chuỗi thiếu dài thêm bao nhiêu. Nếu một khoản trả góp biến chuỗi thiếu ba tháng thành chuỗi thiếu năm tháng, đó là thông tin cần có trước khi ký, không phải sau.
Thứ tư, làm thước đo khi muốn thay đổi nghề hoặc nhận một việc ổn định hơn. Một công việc lương thấp hơn thu nhập trung bình hiện tại nhưng cao hơn mức chi nền mỗi tháng có thể đáng cân nhắc nếu các tháng thiếu đang làm cả nhà căng thẳng. Con số không quyết thay, nhưng làm cho cuộc bàn bạc trong nhà rõ ràng hơn.
Ví dụ giả định: ba năm cập nhật mức chi nền
Mức chi nền đổi theo đời sống của gia đình. Ghi lại mỗi năm cùng với ba con số đọc từ bảng thu nhập, sau vài năm sẽ có một bức tranh mà không bản kế hoạch nào vẽ trước được. Ví dụ giả định tiếp nối gia đình người làm nhiếp ảnh tự do:
| Năm | Mức chi nền | Tỷ lệ phủ cả năm | Tổng thiếu các tháng dưới nền | Chuỗi thiếu dài nhất | Thay đổi chính |
|---|---|---|---|---|---|
| Năm 1 | 16,5 triệu | 1,18 | 19 triệu | 3 tháng | Năm đầu ghi chép |
| Năm 2 | 18 triệu | 1,1 | 27 triệu | 4 tháng | Con thứ hai đi nhà trẻ |
| Năm 3 | 18 triệu | 1,2 | 14 triệu | 2 tháng | Nhận thêm hợp đồng chụp định kỳ cho một cửa hàng |
Đọc theo hàng dọc, năm hai là năm căng nhất: chi nền tăng mà thu không tăng kịp, chuỗi thiếu kéo dài bốn tháng. Năm ba, một hợp đồng nhỏ nhưng đều đặn rút ngắn chuỗi thiếu xuống còn hai tháng, dù tổng thu nhập không tăng nhiều. Đây là điều chỉ con số theo năm mới cho thấy: với người có thu nhập lên xuống, một nguồn thu đều nhỏ đôi khi có giá trị hơn một nguồn thu lớn thất thường, vì nó lấp đúng chỗ đáy.
Những chỗ dễ tính sai
Mức chi nền là ước lượng, nên sai một chút là bình thường. Các lỗi dưới đây thì làm sai nhiều:
- Tính trong tháng đang thắt lưng buộc bụng. Sau một đợt khó khăn, chi tiêu thường thấp bất thường. Lấy tháng đó làm nền là cài sẵn những tháng “vượt nền” liên tục về sau.
- Quên chi theo năm. Học phí, bảo hiểm, Tết, giỗ, sửa xe định kỳ không có trong tháng nào cụ thể nhưng năm nào cũng đến.
- Không tính tiền mặt. Sao kê chỉ cho thấy phần chuyển khoản; chợ, quán nước, tiền lẻ cho con có thể là một phần đáng kể.
- Không cập nhật. Con vào lớp mới, nhà chuyển chỗ, có người thân cần phụ giúp đều làm mức chi nền đổi. Xem lại ít nhất mỗi năm một lần, và ngay khi có thay đổi lớn.
- Dùng thu nhập trước thuế, phí. Người làm tự do phải để riêng tiền thuế, phí theo quy định hiện hành; thu nhập đặt cạnh mức chi nền phải là phần đã trừ những khoản đó.
Giới hạn của một con số
Mức chi nền là công cụ, không phải chuẩn mực. Không có “mức chi nền đúng” cho một gia đình bốn người; mỗi nhà có hoàn cảnh, nơi ở, người phụ thuộc khác nhau, và bài này không phán khoản nào là đắt hay rẻ. Điều duy nhất cần đúng là con số phản ánh thật chi tiêu của chính nhà mình.
Cũng không nên để việc đo trở thành nỗi lo thường trực. Với người có thu nhập lên xuống, nhìn vào những tháng thiếu có thể gây bất an. Mục đích của việc đo là biến bất an mơ hồ thành một con số cụ thể có thể chuẩn bị được. Nếu lo lắng về tiền kéo dài, ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc hay quan hệ trong nhà, hãy nói chuyện với người thân và cân nhắc gặp chuyên gia tư vấn tâm lý; còn với những quyết định tài chính lớn, nên hỏi người có chuyên môn được cấp phép.
Câu hỏi thường gặp
Mức chi nền khác ngân sách tháng thế nào?
Ngân sách là kế hoạch chi cho một tháng cụ thể, có cả khoản tuỳ chọn. Mức chi nền là sàn tối thiểu, dùng làm đơn vị đo cho đệm, cho lương tự trả và cho các quyết định lớn. Một nhà có thể có ngân sách tháng hai mươi triệu nhưng mức chi nền mười sáu triệu.
Chưa có sổ chi sáu tháng thì làm sao?
Bắt đầu ghi từ hôm nay, đồng thời ước lượng ngược từ sao kê ba tháng gần nhất. Dùng con số ước lượng trong lúc chờ, ghi rõ là tạm, rồi thay bằng con số thật khi đủ dữ liệu. Ước lượng thô vẫn tốt hơn không có mốc nào.
Tỷ lệ phủ cả năm dưới 1 thì phải làm gì?
Nghĩa là tổng thu nhập không đủ cho cả năm chi nền. Sắp xếp lại dòng tiền không giải quyết được; cần xem lại mức chi nền (khoản nào ở lớp hai cắt được), tìm thêm nguồn thu, hoặc cả hai. Đây là lúc nên ngồi lại cả nhà với con số cụ thể.
Có nên đưa khoản trả nợ vào mức chi nền không?
Có, khoản trả nợ định kỳ thuộc lớp bắt buộc vì trễ là có hậu quả. Nếu khoản trả nợ chiếm phần lớn mức chi nền, đó là tín hiệu cần xem kỹ tỷ lệ trả nợ trên thu nhập trước khi nhận thêm bất kỳ khoản vay nào.
Người độc thân làm tự do có cần tính phức tạp như vậy không?
Có thể đơn giản hơn: chỉ cần tổng chi bắt buộc và nếp sống trung bình vài tháng, cộng chi theo năm. Nhưng bảng đặt cạnh thu nhập mười hai tháng vẫn đáng làm, vì người làm tự do thường có chuỗi tháng thiếu dài mà không nhận ra.