Trước khi vay, có ba con số cần tính bằng giấy bút: tổng số tiền phải trả cho cả khoản vay, gồm gốc, lãi và mọi loại phí; tỷ lệ tổng các khoản trả nợ hằng tháng trên thu nhập về tay sau khi thêm khoản mới; và phần tiền còn lại mỗi tháng sau chi tiêu nền khi thu nhập giảm. Nếu một trong ba con số làm bạn chùn tay, khoản vay đó cần được xem lại về số tiền, thời hạn hoặc chính việc có vay hay không.
Bài này không khuyên vay hay không vay, cũng không so sánh nơi cho vay; mỗi quyết định phụ thuộc hoàn cảnh riêng và hợp đồng cụ thể. Mục tiêu là giúp bạn đến buổi ký với những con số đã tính sẵn, và biết cần hỏi gì. Mọi số liệu là ví dụ giả định; điều kiện vay thật phụ thuộc bên cho vay và quy định hiện hành.
Câu hỏi đầu tiên không phải con số: khoản vay này để làm gì
Trước mọi phép tính, viết ra một câu: khoản vay này để làm gì, và nếu không vay thì chuyện gì xảy ra. Câu trả lời xếp khoản vay vào một trong vài nhóm có tính chất rất khác nhau. Vay để xử lý chuyện khẩn cấp không có lựa chọn khác, như chữa bệnh. Vay để có một thứ tạo ra giá trị lâu dài mà bạn đã tính kỹ, như một khoá học nghề cụ thể. Vay để có sớm một thứ bạn có thể để dành mua sau vài tháng. Và vay để trả một khoản nợ khác.
Không nhóm nào tự động đúng hay sai, nhưng nhóm thứ ba và thứ tư cần được soi kỹ nhất. Vay để mua sớm nghĩa là trả thêm tiền để không phải chờ; câu hỏi là thời gian chờ đó đáng bao nhiêu với bạn. Vay để trả nợ cũ chỉ có lý khi khoản mới rõ ràng rẻ hơn và bạn đã dừng được nguyên nhân sinh ra nợ cũ.
Viết ra câu trả lời có một tác dụng phụ quan trọng: nó làm chậm quyết định lại. Phần lớn khoản vay đáng tiếc được quyết định nhanh, dưới áp lực của người bán hàng hoặc của một nhu cầu cảm thấy gấp. Mười phút viết ra mục đích và phương án không vay đã đủ để nhiều người nhận ra mình không thật sự cần.
Con số thứ nhất: tổng tiền phải trả
Tổng tiền phải trả là mọi đồng bạn sẽ chi ra vì khoản vay, từ lúc nhận tiền tới lúc tất toán. Lấy số liệu từ hợp đồng hoặc bảng lịch trả nợ mà bên cho vay phải cung cấp, không lấy từ lời quảng cáo. Ví dụ giả định một khoản vay tiêu dùng 30 triệu, kỳ hạn 12 tháng:
| Thành phần | Ví dụ giả định (triệu) | Hỏi gì nếu chưa rõ |
|---|---|---|
| Gốc vay nhận được | 30,0 | Có bị trừ phí ngay khi giải ngân không, nhận thật bao nhiêu |
| Tổng lãi theo lịch trả | 3,9 | Lãi tính trên dư nợ ban đầu hay dư nợ còn lại |
| Phí hồ sơ, phí giải ngân | 0,6 | Thu một lần hay trừ vào tiền giải ngân |
| Bảo hiểm khoản vay đi kèm | 0,9 | Có bắt buộc không, có quyền từ chối không |
| Tổng phải trả | 35,4 | |
| Chi phí vay (tổng phải trả trừ gốc) | 5,4 | Bằng khoảng 18% số tiền vay trong một năm |
Hai chỗ người vay hay bỏ sót là phí trừ ngay khi giải ngân, làm số tiền thật nhận ít hơn số vay danh nghĩa, và bảo hiểm đi kèm được trình bày như một phần mặc định. Cách tính lãi trên dư nợ ban đầu hay dư nợ giảm dần làm tổng lãi chênh nhau rất nhiều với cùng một con số lãi suất; chủ đề này có bài riêng ở các trang tài chính chuyên sâu, ở đây chỉ cần nhớ hỏi rõ và tự cộng tổng từ lịch trả.
Thêm một dòng nữa nếu bạn có thể trả trước hạn: phí trả trước hạn là bao nhiêu. Khoản vay có phí trả trước cao khoá bạn vào lịch trả ngay cả khi sau này có tiền.
Con số thứ hai: tỷ lệ trả nợ trên thu nhập sau khoản mới
Cộng mọi khoản trả nợ hằng tháng bạn đang có, gồm trả góp, vay tiêu dùng, khoản trả thẻ theo kế hoạch, vay người quen có lịch trả, rồi cộng thêm khoản trả hằng tháng của khoản vay mới. Chia tổng này cho thu nhập về tay mỗi tháng. Đó là tỷ lệ trả nợ trên thu nhập.
Ví dụ giả định: thu nhập về tay 15 triệu, đang trả góp xe 1,2 triệu mỗi tháng. Khoản vay mới 30 triệu trả mỗi tháng khoảng 2,8 triệu gồm gốc và lãi. Tổng trả nợ là khoảng 4 triệu, tỷ lệ khoảng 27 phần trăm. Trước khoản mới, tỷ lệ là 8 phần trăm.
Không có ngưỡng chung cho mọi người. Bên cho vay có tiêu chí riêng theo chính sách của họ và quy định hiện hành; việc họ đồng ý cho vay không có nghĩa khoản vay vừa sức với bạn, vì họ không biết hết chi tiêu nền, người phụ thuộc và kế hoạch của bạn. Cách đọc hữu ích hơn là đặt tỷ lệ này cạnh con số thứ ba: phần còn lại sau chi tiêu nền.
Theo dõi tỷ lệ này theo thời gian cũng cho thông tin. Một tỷ lệ đi lên đều đặn qua các quý, dù mỗi khoản vay đều nhỏ, cho thấy nợ đang chiếm dần không gian của mọi thứ khác.
Con số thứ ba: phần còn lại trong ba kịch bản
Lấy thu nhập trừ chi tiêu nền, trừ tổng trả nợ sau khoản mới. Tính trong ba kịch bản. Ví dụ giả định, chi tiêu nền (chưa gồm trả nợ) 8,5 triệu, đơn vị triệu đồng:
| Kịch bản | Thu nhập | Chi tiêu nền | Trả nợ | Còn lại mỗi tháng |
|---|---|---|---|---|
| Bình thường | 15,0 | 8,5 | 4,0 | 2,5 |
| Thu nhập giảm một phần năm | 12,0 | 8,5 | 4,0 | −0,5 |
| Mất thu nhập ba tháng | 0 | 8,5 | 4,0 | −12,5 mỗi tháng |
Kịch bản bình thường còn 2,5 triệu cho mọi chi tiêu tuỳ ý, để dành và chuyện bất ngờ; khá chật. Kịch bản giảm một phần năm cho số âm, nghĩa là mỗi tháng phải lấy từ khoản đệm. Kịch bản mất thu nhập ba tháng cần khoảng 38 triệu để đi qua mà không trễ nợ. Nếu khoản đệm hiện có nhỏ hơn nhiều con số đó, khoản vay đang đặt bạn vào thế mỏng manh.
Phép thử này không nhằm doạ, mà để thấy rủi ro bằng tiền thay vì bằng cảm giác. Nhiều khi chỉ cần giảm số tiền vay, kéo dài kỳ hạn hoặc hoãn vài tháng để có thêm khoản đệm là kịch bản xấu trở nên chịu được.
Danh sách câu hỏi mang theo khi đi ký
Mang danh sách này theo, ghi câu trả lời ngay trên giấy. Nếu một câu không được trả lời rõ bằng văn bản, đó là thông tin quan trọng.
- Tổng số tiền phải trả cho cả khoản vay là bao nhiêu, theo một lịch trả cụ thể có từng kỳ?
- Số tiền thật sự nhận được khi giải ngân là bao nhiêu, sau mọi khoản phí trừ ngay?
- Lãi tính trên dư nợ ban đầu hay dư nợ còn lại? Lãi có thay đổi trong thời hạn vay không, thay đổi theo cách nào?
- Bảo hiểm và dịch vụ đi kèm có bắt buộc không? Nếu không mua thì điều kiện vay có đổi không?
- Trả trước hạn có được không, phí bao nhiêu?
- Trễ hạn một kỳ thì phí và lãi phạt tính thế nào? Bao lâu thì ảnh hưởng đến lịch sử tín dụng?
- Nếu thu nhập người vay giảm, có phương án giãn kỳ hạn hay điều chỉnh lịch trả không, điều kiện là gì?
Khi nhận lại câu trả lời, đối chiếu với con số tổng phải trả bạn đã tự cộng từ lịch trả. Nếu hai con số lệch nhau, hỏi lại cho tới khi khớp; phần lệch thường nằm ở một khoản phí hoặc dịch vụ đi kèm chưa được nói rõ.
Vay người thân và vay nóng: hai đầu của một dải rủi ro
Vay người thân, bạn bè thường không có lãi hoặc lãi thấp, nhưng có chi phí khác: quan hệ. Khoản vay này vẫn nên được tính như mọi khoản vay khác: số tiền, lịch trả dự kiến, khoản trả mỗi tháng đưa vào tỷ lệ trả nợ. Viết ra một tờ giấy ngắn có số tiền, ngày vay, lịch trả, có chữ ký hai bên giúp cả hai người nhớ giống nhau, điều quan trọng hơn ta tưởng sau một hai năm.
Ở đầu kia là vay nóng, tín dụng đen và vay qua các ứng dụng không rõ nguồn gốc. Bài này không bàn cách dùng chúng, vì không có cách dùng an toàn. Chi phí thật thường rất cao khi cộng mọi loại phí, thời hạn ngắn, và nhiều trường hợp đi kèm đòi nợ bằng đe doạ, quấy rối người thân. Nếu bạn đang cân nhắc những khoản vay như vậy, đó là dấu hiệu nên dừng lại, xem lại toàn bộ ngân sách và tìm người tư vấn tin cậy trước khi ký bất cứ thứ gì.
Giới hạn của các phép tính trước khi vay
Ba con số ở trên dựa trên giả định hôm nay về thu nhập và chi tiêu. Chúng không dự đoán được tương lai, chỉ giúp bạn thấy khoản vay sẽ phản ứng thế nào nếu tương lai khác hôm nay. Một kịch bản xấu không xảy ra không có nghĩa phép tính thừa, giống như năm không cháy nhà không có nghĩa bình cứu hoả thừa.
Các phép tính cũng không trả lời câu hỏi giá trị: một khoá học có đáng để vay không, một chiếc xe để đi làm xa có đáng không. Những câu đó bạn phải tự trả lời. Điều các con số làm được là cho bạn biết cái giá của câu trả lời, để quyết định được đưa ra với đôi mắt mở. Với các khoản vay lớn, dài hạn hoặc có tài sản đảm bảo, nên tìm hiểu thêm và hỏi người có chuyên môn được cấp phép trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ trả nợ trên thu nhập bao nhiêu thì nên dừng vay thêm?
Không có ngưỡng chung, vì cùng một tỷ lệ có ý nghĩa khác nhau với người có chi tiêu nền thấp và người nuôi nhiều người phụ thuộc. Cách thực tế là kiểm phần còn lại sau chi tiêu nền và trả nợ, trong kịch bản thu nhập giảm một phần năm. Nếu nó âm, bạn đang ở vùng nên dừng.
Có nên vay để mua đồ khi đang có chương trình trả góp không lãi?
Tính tổng phải trả bao gồm mọi khoản phí và bảo hiểm đi kèm, so với giá trả thẳng ở nơi khác. Nhiều chương trình không lãi vẫn có phí. Ngoài ra, khoản trả góp vẫn là một cam kết hằng tháng làm ngân sách cứng hơn, dù chi phí vay thấp.
Bên cho vay đã duyệt thì có phải mình đủ khả năng trả không?
Không nhất thiết. Bên cho vay đánh giá theo tiêu chí và thông tin họ có, không biết hết chi tiêu, người phụ thuộc và kế hoạch của bạn. Quyết định cuối cùng về khả năng trả là của bạn, dựa trên ba con số tự tính.
Vay người thân có cần giấy tờ không?
Nên có một tờ giấy ngắn ghi số tiền, ngày, lịch trả dự kiến, có chữ ký hai bên. Mục đích chính không phải để kiện, mà để hai người nhớ giống nhau. Nhiều mâu thuẫn trong gia đình bắt nguồn từ việc hai bên nhớ khác nhau về một khoản vay cũ.
Nhận được tin nhắn mời vay nhanh không cần giấy tờ thì nên làm gì?
Không trả lời, không bấm đường dẫn, không cung cấp thông tin cá nhân. Đây là kênh hay bị dùng cho cho vay lãi cao bất thường và lừa đảo. Nếu thật sự cần vay, tự tìm đến tổ chức tín dụng hợp pháp và đọc kỹ hợp đồng.