Cơ cấu chi tiêu là bức ảnh cho biết mỗi trăm đồng bạn kiếm được đang chia cho những nhóm khoản nào. Cách tính rất đơn giản: tổng chi của từng nhóm trong tháng chia cho thu nhập về tay của tháng đó, nhân một trăm. Cái khó không nằm ở phép chia mà ở việc gom nhóm cho nhất quán và đọc kết quả cho đúng.
Trên mạng có nhiều tỷ lệ được gọi là "chuẩn": nhà ở không quá chừng này phần trăm, ăn uống không quá chừng kia. Những con số đó có ích như một điểm tham chiếu thô, nhưng không phải thước đo đúng sai cho bạn. Bài này hướng dẫn cách tự tính cơ cấu của mình, đọc nó theo thời gian và dùng nó để ra quyết định. Mọi số liệu minh hoạ là ví dụ giả định.
Bảy nhóm khoản đủ dùng để đọc cơ cấu
Nhóm quá chi tiết làm mất bức tranh tổng; nhóm quá thô thì không thấy gì. Bảy nhóm dưới đây đủ cho phần lớn người đi làm. Quan trọng nhất là giữ cách xếp nhóm giống nhau qua các tháng, vì đổi định nghĩa giữa chừng là cách nhanh nhất để tự lừa mình bằng con số.
| Nhóm | Gồm những gì | Hay bị xếp nhầm |
|---|---|---|
| Nhà ở | Tiền thuê hoặc trả góp nhà, điện, nước, internet, phí quản lý | Sửa chữa lớn một lần (nên ghi riêng) |
| Ăn uống | Đi chợ, ăn ngoài, cà phê, đồ uống | Ăn uống khi gặp đối tác, đi tiệc cưới (thuộc giao tế) |
| Đi lại | Xăng, gửi xe, xe công nghệ, vé xe, bảo dưỡng định kỳ | Khoản trả góp xe (thuộc nợ) |
| Gia đình, giao tế | Gửi cha mẹ, hiếu hỉ, quà biếu, chi cho con | Học phí của con (có thể tách thành nhóm học tập) |
| Cá nhân, phát triển | Quần áo, chăm sóc bản thân, học thêm, sách, giải trí | Thuốc men, khám bệnh (nên để riêng nếu nhiều) |
| Trả nợ | Gốc và lãi các khoản vay, trả góp | Tiền trả thẻ cho chi tiêu đã ghi ở nhóm khác (ghi trùng) |
| Để dành | Tiền chuyển ra để dành, quỹ cho khoản theo năm | Tiền còn dư cuối tháng chưa chuyển (chưa phải để dành) |
Lỗi ghi trùng ở dòng trả nợ đáng nói riêng. Nếu bạn quẹt thẻ mua đồ ăn rồi cuối kỳ trả thẻ, khoản đó chỉ được tính một lần: hoặc ở ăn uống khi tiêu, hoặc ở trả nợ khi trả, không cả hai. Thói quen thường gặp là tính ở chỗ tiêu, còn nhóm trả nợ chỉ chứa khoản vay có kỳ hạn.
Cách tính: chia cho thu nhập về tay, làm ba tháng rồi lấy trung bình
Mẫu số là thu nhập về tay, tức tiền thật sự vào túi sau các khoản khấu trừ. Dùng lương gộp làm mẫu số sẽ làm mọi tỷ lệ trông nhỏ hơn thật và che mất áp lực. Tử số là tổng chi thật của nhóm trong tháng, lấy từ sổ ghi chép hoặc ước lượng cẩn thận.
Một tháng đơn lẻ dễ bị méo: tháng có đám cưới, tháng sửa xe, tháng mua quà Tết. Vì thế nên tính ba tháng liên tiếp rồi lấy trung bình cho mỗi nhóm. Ví dụ giả định: thu nhập về tay trung bình ba tháng là 16 triệu; nhà ở trung bình 4,8 triệu, vậy tỷ lệ nhà ở là 4,8 chia 16, bằng 30 phần trăm. Làm tương tự cho cả bảy nhóm, tổng các tỷ lệ phải gần bằng một trăm phần trăm; nếu lệch nhiều, có khoản bị quên hoặc ghi trùng.
Nếu thu nhập lên xuống mạnh, có thể tính thêm một phiên bản với mẫu số là thu nhập của tháng thấp nhất. Phiên bản này cho thấy khi tháng xấu đến, cơ cấu sẽ chật đến đâu, một thông tin quan trọng hơn con số trung bình với người làm tự do hay bán hàng theo mùa.
Tách mỗi nhóm thành hai lớp: phần nền và phần tuỳ chọn
Bảy nhóm cho biết tiền đi đâu, nhưng chưa cho biết phần nào co lại được. Một bước tinh hơn, chỉ cần làm mỗi quý một lần, là chia mỗi nhóm thành hai lớp. Phần nền là mức tối thiểu để đời sống vẫn vận hành bình thường: bữa cơm ở nhà, xăng đi làm, tiền gửi cha mẹ đã hứa. Phần tuỳ chọn là phần trên mức đó: ăn ngoài cuối tuần, đi xe công nghệ thay vì xe buýt, quà biếu thêm.
Ví dụ giả định: nhóm ăn uống trung bình 4 triệu một tháng, trong đó phần nền ước khoảng 2,6 triệu và phần tuỳ chọn 1,4 triệu. Cộng phần nền của cả bảy nhóm, bạn có chi tiêu nền của mình, một con số rất hữu ích: nó là mức tiền tối thiểu để sống một tháng, dùng cho nhiều phép tính khác như số tháng có thể trụ được khi mất thu nhập hay mức lương tự trả của người làm riêng.
Tỷ lệ phần nền trên thu nhập là một chỉ báo về độ linh hoạt. Nếu phần nền đã chiếm chín phần mười thu nhập, gần như mọi tháng đều chật, và lời khuyên "cắt chi tiêu" ít tác dụng vì còn rất ít phần để cắt. Lúc đó câu hỏi đúng thường nằm ở phía thu nhập hoặc ở một khoản nền lớn như nhà ở, chứ không phải ở những ly cà phê.
Ví dụ giả định: cơ cấu chi tiêu của một người qua ba tháng
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một người thu nhập về tay khoảng 16 triệu mỗi tháng. Cột cuối là trung bình ba tháng, làm tròn.
| Nhóm | Tháng 1 | Tháng 2 | Tháng 3 | Trung bình |
|---|---|---|---|---|
| Nhà ở | 30% | 29% | 31% | 30% |
| Ăn uống | 24% | 27% | 25% | 25% |
| Đi lại | 6% | 6% | 7% | 6% |
| Gia đình, giao tế | 12% | 19% | 11% | 14% |
| Cá nhân, phát triển | 9% | 8% | 10% | 9% |
| Trả nợ | 8% | 8% | 8% | 8% |
| Để dành | 11% | 3% | 8% | 7% |
Đọc bảng này, điều nổi lên không phải là nhà ở 30 phần trăm cao hay thấp, mà là hai nhóm chuyển động ngược nhau: tháng 2 giao tế vọt lên 19 phần trăm và để dành rơi xuống 3 phần trăm. Để dành đang đóng vai trò cái đệm cho mọi bất ngờ. Đó là thông tin để ra quyết định, ví dụ lập một quỹ nhỏ riêng cho hiếu hỉ, thay vì một lời phán chung "tiêu nhiều quá".
Vì sao không có một tỷ lệ chuẩn cho mọi người
Chi phí nhà ở khác nhau theo nơi sống. Cùng mức thu nhập, người thuê phòng ở trung tâm một thành phố lớn và người ở nhà của gia đình ở một thị xã có tỷ lệ nhà ở chênh nhau rất xa. Không ai trong hai người "sai"; họ đang trả cho những thứ khác nhau như thời gian đi lại, cơ hội việc làm, sự riêng tư.
Trách nhiệm gia đình không đo bằng phần trăm. Người gửi tiền về nuôi cha mẹ hoặc lo học cho em sẽ có nhóm gia đình cao. Đặt một tỷ lệ trần cho nhóm này theo bảng chung là áp một giá trị không phải của mình lên đời sống của mình.
Thu nhập càng thấp, các khoản thiết yếu càng chiếm tỷ lệ cao. Đây là quy luật đã được quan sát từ thế kỷ 19 với chi tiêu cho ăn uống (thường gọi là quy luật Engel): tỷ lệ chi cho ăn giảm dần khi thu nhập tăng. Nghĩa là một tỷ lệ "chuẩn" đặt ra cho thu nhập trung bình có thể bất khả thi với thu nhập thấp.
Giai đoạn đời sống thay đổi cơ cấu. Năm đầu đi làm, năm có con nhỏ, năm trả nợ học, năm chăm cha mẹ ốm, mỗi giai đoạn có cơ cấu riêng. So mình với chính mình ở cùng giai đoạn có ý nghĩa hơn so với một con số trung bình của xã hội.
Dùng cơ cấu chi tiêu để quyết định: bốn câu tự hỏi
Sau khi có bảng trung bình ba tháng, các câu hỏi dưới đây giúp biến con số thành việc làm cụ thể. Mỗi câu nên có câu trả lời viết ra, không chỉ nghĩ trong đầu.
- Nhóm nào lớn nhất, và nó lớn vì một khoản hay nhiều khoản nhỏ? Nhà ở lớn vì một hợp đồng thuê là chuyện của lần ký hợp đồng tới; ăn uống lớn vì nhiều khoản nhỏ là chuyện có thể điều chỉnh từng tuần.
- Nhóm nào dao động nhiều nhất giữa các tháng? Nhóm dao động mạnh là ứng viên để lập quỹ riêng chia đều theo tháng, giống ví dụ giao tế ở trên.
- Nếu thu nhập giảm một phần năm, nhóm nào phải co lại? Trả lời trước khi chuyện xảy ra giúp bạn biết phần nào trong cơ cấu là cứng, phần nào mềm.
- Có nhóm nào đang tăng đều mà mình không chủ ý? Một nhóm tăng một đến hai điểm phần trăm mỗi quý trong một năm là dấu hiệu đáng xem hơn một tháng vọt lên rồi về lại.
Cơ cấu chi tiêu nên được tính lại mỗi quý, không cần mỗi tháng. Ba tháng là đủ dài để khoản một lần không làm méo kết quả, và đủ ngắn để bạn kịp nhận ra một xu hướng trước khi nó thành vấn đề.
Giới hạn của việc đọc bằng tỷ lệ
Tỷ lệ phần trăm che mất quy mô. Ăn uống giảm từ 25 xuống 22 phần trăm có thể vì bạn tiêu ít hơn, cũng có thể vì thu nhập tăng mà chi ăn uống giữ nguyên. Hai tình huống này nghĩa rất khác nhau. Vì vậy, luôn đặt cột số tiền tuyệt đối cạnh cột tỷ lệ khi so giữa các quý.
Tỷ lệ cũng không nói gì về giá trị. Mười phần trăm thu nhập cho học thêm và mười phần trăm cho những món mua rồi để đó có cùng một con số nhưng không cùng ý nghĩa với bạn. Phần đánh giá giá trị là việc của bạn, ngoài bảng; bảng chỉ đảm bảo bạn đang nhìn đúng con số thật khi đánh giá.
Cuối cùng, đừng biến một tỷ lệ thành chỉ tiêu cứng. Khi "giữ ăn uống dưới 20 phần trăm" trở thành mục tiêu, người ta dễ chuyển bữa ăn sang thẻ của người khác, ăn uống kém đi hoặc xếp lại nhóm cho đẹp số. Đó đúng là kiểu méo mó mà Goodhart và Campbell đã cảnh báo về các chỉ số bị dùng làm chỉ tiêu.
Câu hỏi thường gặp
Tiền nhà chiếm bao nhiêu phần trăm thu nhập thì đáng lo?
Không có ngưỡng chung cho mọi người. Thay vì so với một con số trên mạng, hãy tính xem sau tiền nhà, phần còn lại có đủ cho các khoản thiết yếu khác, trả nợ và một khoản để dành nhỏ hay không. Nếu không đủ trong nhiều tháng liền, tỷ lệ đó đang quá cao với hoàn cảnh của bạn.
Tiền thưởng cuối năm có tính vào mẫu số khi đọc cơ cấu không?
Nên tách riêng. Cơ cấu hằng tháng dùng thu nhập đều đặn làm mẫu số để phản ánh nhịp sống thật. Thưởng là khoản không chắc chắn; đưa vào trung bình sẽ làm các tỷ lệ trông nhẹ hơn thực tế của những tháng không có thưởng.
Chi tiêu chung với người yêu hay bạn ở ghép thì ghi thế nào?
Chỉ ghi phần của mình. Nếu bạn trả hết rồi người kia chuyển lại một nửa, ghi phần nửa đó ở nhóm tương ứng và coi tiền chuyển lại là hoàn tiền, không phải thu nhập. Cách này giữ cho cả mẫu số và tử số đúng.
Có nên so cơ cấu chi tiêu của mình với bạn bè cùng mức lương không?
Ít có ích. Khác biệt về nơi sống, gia đình, nợ và mục tiêu làm phép so khó đúng. So với chính bạn ở các quý trước cho thông tin dùng được nhiều hơn, vì những yếu tố nền đã giống nhau.
Khoản để dành bao nhiêu phần trăm mới gọi là đủ?
Tuỳ mục tiêu và giai đoạn của bạn. Có một bài riêng trên trang này về cách tính tỷ lệ để dành cho đúng, gồm tính trên tiền gộp hay tiền về tay và khoản nào được tính vào tử số. Ở bài này, điều quan trọng là thấy để dành đang ổn định hay đang bị các nhóm khác lấn mất.