Chi tiêu theo giá trị: tiền và sự hài lòng, nghiên cứu nói gì và dừng ở đâu

Chi tiêu theo giá trị nghĩa là dồn tiền tuỳ ý vào những khoản thật sự làm đời sống của bạn tốt hơn và bớt ở những khoản không làm được điều đó. Nghiên cứu tâm lý học và kinh tế học hành vi gợi ý vài hướng có bằng chứng: chi cho người khác, chi cho trải nghiệm, và chi để mua lại thời gian thường đem lại nhiều hài lòng hơn nhiều người nghĩ. Nhưng bằng chứng có giới hạn rõ ràng, và cách duy nhất để biết điều gì đúng với bạn là tự đo.

Bài này tóm lược những nghiên cứu hay được nhắc nhất, kèm chỗ chúng còn tranh luận, rồi chuyển sang phần làm được: một bảng chấm mức hài lòng cho các khoản chi trong tháng. Có một mục riêng cho người tự kinh doanh, nhóm thường thiếu thời gian hơn thiếu tiền. Số liệu minh hoạ là ví dụ giả định.

Thu nhập và cảm giác sống tốt: một cuộc tranh luận còn đang tiếp diễn

Năm 2010, Daniel Kahneman và Angus Deaton phân tích dữ liệu khảo sát lớn ở Mỹ và tách hai thứ hay bị gộp làm một. Thứ nhất là đánh giá cuộc sống, khi người ta tự chấm đời mình tốt đến đâu; thứ này tăng đều theo logarit của thu nhập. Thứ hai là cảm xúc hằng ngày, như vui, buồn, căng thẳng hôm qua; theo phân tích của họ, thứ này tăng theo thu nhập rồi chững lại quanh mức khoảng 75 nghìn đô la Mỹ một năm ở thời điểm đó.

Năm 2021, Matthew Killingsworth dùng dữ liệu thu thập bằng điện thoại, hỏi người tham gia cảm thấy thế nào ngay lúc đó, và không thấy điểm chững ấy. Hai bên sau đó cùng làm một nghiên cứu theo kiểu hợp tác đối nghịch, công bố năm 2023 với Barbara Mellers làm người điều phối. Kết luận chung: với đa số người, cảm xúc hằng ngày tiếp tục tăng theo thu nhập; riêng nhóm ít hạnh phúc nhất, mức tăng chững lại ở một ngưỡng thu nhập nhất định.

Cần đọc những kết quả này cẩn thận. Đây là dữ liệu ở Mỹ, mức thu nhập và chi phí sống khác Việt Nam rất xa. Đây là quan hệ tương quan trung bình trên rất nhiều người, không phải lời hứa cho từng cá nhân. Và mức tăng theo logarit nghĩa là cùng một khoản tăng thêm có ý nghĩa với người thu nhập thấp lớn hơn nhiều so với người thu nhập cao. Bài học dùng được không phải "kiếm thêm là vui hơn" mà là: với cùng một số tiền, cách bạn tiêu nó có thể quan trọng không kém số tiền.

Ba hướng chi tiêu có bằng chứng ủng hộ

Chi cho người khác. Elizabeth Dunn, Lara Aknin và Michael Norton công bố năm 2008 một loạt nghiên cứu, trong đó có thí nghiệm phát cho người tham gia một khoản nhỏ vào buổi sáng, yêu cầu một nửa tiêu cho bản thân và một nửa tiêu cho người khác hoặc làm từ thiện. Buổi tối, nhóm tiêu cho người khác báo cáo vui hơn, và số tiền lớn hay nhỏ không tạo khác biệt đáng kể. Các nghiên cứu sau ở nhiều nước cho kết quả cùng chiều, dù độ lớn hiệu ứng thường khiêm tốn và không phải lần nhắc lại nào cũng thấy rõ.

Chi cho trải nghiệm. Leaf Van Boven và Thomas Gilovich (2003) thấy người ta thường nhớ các khoản mua trải nghiệm, như một chuyến đi hay một bữa ăn cùng người thân, với nhiều hài lòng hơn các món đồ cùng giá. Một cách giải thích là trải nghiệm ít bị đem ra so sánh và gắn với quan hệ xã hội. Tuy nhiên ranh giới giữa đồ vật và trải nghiệm không phải lúc nào cũng rõ: một chiếc xe đạp dùng để đi chơi cuối tuần là cả hai.

Chi để mua lại thời gian. Ashley Whillans và cộng sự (2017) thấy những người chi tiền để giao bớt việc họ không thích, như dọn dẹp, nấu nướng, việc vặt, báo cáo hài lòng với cuộc sống cao hơn, và trong một thí nghiệm, một khoản chi mua thời gian làm người tham gia vui hơn so với khoản chi mua đồ. Điều thú vị là rất ít người tự nghĩ tới việc tiêu tiền theo cách này.

Mẫu bảng chấm mức hài lòng cho khoản chi trong tháng

Cách biến nghiên cứu thành việc làm là tự đo. Cuối mỗi tuần, chọn các khoản chi tuỳ ý đáng kể trong tuần (bỏ qua hoá đơn và khoản thiết yếu), chấm mỗi khoản từ 1 đến 5 theo câu hỏi: "Nhìn lại, khoản này làm tuần của mình tốt hơn đến đâu?". Chấm sau vài ngày chứ không chấm lúc vừa mua, vì cảm giác lúc mua thường cao hơn cảm giác thật. Ví dụ giả định một tháng:

Cột cuối là điểm chia cho số tiền tính theo trăm nghìn, cho một hình dung thô về "hài lòng trên mỗi đồng". Đừng coi nó là chân lý; nó chỉ gợi ý chỗ nên nhìn. Trong ví dụ, đồ ăn vặt đặt khuya tốn nhiều nhất mà điểm thấp nhất, còn hai khoản chi cho người khác và một khoản mua thời gian đứng đầu. Sau hai ba tháng chấm, những mẫu hình như vậy thường hiện ra rất rõ.

Kế toán tâm lý: vì sao cùng một đồng mà tiêu khác nhau

Richard Thaler, người nhận giải Nobel kinh tế năm 2017, mô tả hiện tượng người ta chia tiền thành các "tài khoản" trong đầu theo nguồn và mục đích, rồi tiêu mỗi tài khoản theo luật riêng. Tiền thưởng, tiền trúng thưởng, tiền hoàn lại thường được tiêu dễ hơn tiền lương, dù về bản chất một đồng vẫn là một đồng.

Với chi tiêu theo giá trị, hiện tượng này có hai mặt. Mặt bất lợi là các khoản "tiền ngoài" dễ trôi vào những thứ điểm hài lòng thấp. Mặt có lợi là bạn có thể dùng chính cơ chế đó có chủ đích: đặt một khoản nhỏ mỗi tháng được gọi tên rõ ràng, ví dụ "tiền cho người khác" hay "tiền mua thời gian", để những khoản điểm cao có chỗ riêng và không bị cắt đầu tiên khi tháng chật.

Điều quan trọng là áp cùng một bảng chấm cho mọi nguồn tiền. Một khoản mua bằng tiền thưởng vẫn được chấm như khoản mua bằng lương. Khi nhìn bảng, nguồn tiền biến mất, chỉ còn số tiền và mức hài lòng. Ví dụ giả định: một khoản thưởng 3 triệu, nếu không có kế hoạch, thường tan vào vài lần ăn ngoài và vài món đồ trong hai tuần. Nếu trước khi tiền về bạn đã ghi sẵn một dòng như một triệu cho chuyến về quê thăm ông bà, một triệu vào nơi để riêng, một triệu tiêu tự do, thì cùng khoản tiền ấy có cơ hội rơi vào những chỗ có điểm cao trong bảng chấm.

Dành cho người kinh doanh: thời gian thường là thứ thiếu nhất

Chủ tiệm, chủ hộ kinh doanh nhỏ, người làm tự do hay gặp một nghịch lý: tiền tiệm đi qua tay nhiều, nhưng tiền cá nhân tiêu theo kiểu tranh thủ, và gần như không bao giờ có khoản chi để mua lại thời gian cho chính mình. Nhiều người tự làm mọi việc vặt vì thấy thuê người là tốn, trong khi giờ của họ đáng giá hơn nhiều so với chi phí thuê.

Một phép tính đơn giản giúp nhìn rõ. Ví dụ giả định: lãi thật của tiệm sau khi trừ mọi chi phí và tiền thuê mặt bằng là 18 triệu một tháng, chủ tiệm làm khoảng 260 giờ. Giá trị một giờ của chủ tiệm vào khoảng 70 nghìn. Nếu việc giao hàng buổi chiều chiếm 30 giờ mỗi tháng và thuê người làm tốn 1,5 triệu, tức khoảng 50 nghìn một giờ, thì việc thuê không chỉ trả lại 30 giờ mà còn rẻ hơn giá giờ của chính mình. 30 giờ đó dùng cho gia đình, cho nghỉ ngơi hoặc cho việc chỉ chủ tiệm làm được.

Phép tính này có giới hạn: nó giả định giờ được giải phóng có giá trị, và không tính đến chất lượng của người được thuê. Nhưng nó đổi câu hỏi từ "có tốn tiền không" sang "khoản này mua lại được bao nhiêu giờ, và mình sẽ làm gì với số giờ đó". Tách tiền tiệm và tiền nhà cho rõ, rồi đưa một khoản mua thời gian vào ngân sách cá nhân, là bước đầu để chi tiêu theo giá trị thật sự áp dụng được với người làm riêng.

Bằng chứng dừng ở đâu

Các nghiên cứu ở trên đều đo giá trị trung bình trên rất nhiều người, phần lớn ở các nước thu nhập cao. Chúng cho biết xu hướng, không cho biết bạn. Một người hướng nội có thể hài lòng với một buổi tối một mình hơn một bữa tiệc; một người yêu đồ thủ công có thể nhớ mãi một món đồ tự chọn. Vì thế bảng chấm của riêng bạn quan trọng hơn mọi bảng xếp hạng chung.

Hài lòng tự báo cáo cũng có sai lệch: người ta hay chấm cao khoản mình vừa chi lớn để biện minh, và cảm giác thay đổi theo thời gian. Chấm sau vài ngày, và nhìn lại sau ba tháng thay vì một tuần, giúp giảm bớt sai lệch này nhưng không xoá được.

Cuối cùng, chi tiêu theo giá trị không thay được nền móng. Khi các khoản thiết yếu còn chưa đủ hoặc nợ đang đè nặng, ưu tiên đầu tiên vẫn là cân lại ngân sách. Chi tiêu theo giá trị là cách dùng tốt hơn phần tiền tuỳ ý, không phải lý do để chi thêm phần mình không có.

Câu hỏi thường gặp

Tiền có mua được hạnh phúc không?

Nghiên cứu cho thấy thu nhập cao hơn đi kèm đánh giá cuộc sống cao hơn ở mức trung bình, và cách tiêu tiền cũng ảnh hưởng đến cảm giác hằng ngày. Nhưng đó là quan hệ trung bình, không phải bảo đảm cho từng người. Sức khoẻ, quan hệ và công việc có ý nghĩa vẫn là những yếu tố lớn mà tiền chỉ hỗ trợ được một phần.

Chi cho người khác có phải chi nhiều mới có tác dụng không?

Trong thí nghiệm năm 2008 của Dunn và cộng sự, số tiền không tạo khác biệt đáng kể; quan trọng là tiền được chi cho người khác. Một món quà nhỏ, một bữa ăn mời người thân hay một khoản góp cho việc chung có thể đủ. Chi quá sức mình để giúp người khác lại dễ gây căng thẳng ngược.

Chấm điểm hài lòng từng khoản chi có làm mình đắn đo quá mức không?

Có thể, nếu chấm mọi khoản. Chỉ chấm các khoản tuỳ ý đáng kể, mỗi tuần một lần, và dừng khi đã thấy mẫu hình rõ sau vài tháng. Mục tiêu là nhận ra xu hướng, không phải bắt mỗi lần mua đều phải qua hội đồng.

Người thu nhập thấp có áp dụng chi tiêu theo giá trị được không?

Được, nhưng ở phạm vi phần tiền tuỳ ý thường rất nhỏ. Với thu nhập thấp, quan hệ giữa tiền và cảm giác sống tốt mạnh hơn, nên đảm bảo các khoản thiết yếu là ưu tiên đầu tiên. Bảng chấm vẫn giúp nhận ra vài khoản nhỏ lặp lại có điểm thấp để dồn sang chỗ có ích hơn.

Mua thời gian có phải là lười biếng không?

Không. Giao bớt việc mình không giỏi hoặc không thích để dùng giờ đó cho gia đình, nghỉ ngơi hay việc quan trọng hơn là một lựa chọn phân bổ nguồn lực. Điều cần là khoản chi nằm trong ngân sách và giờ được giải phóng thật sự được dùng cho điều bạn coi trọng.

Kế toán tâm lý có phải lúc nào cũng xấu không?

Không. Chia tiền theo mục đích trong đầu giúp nhiều người giữ được khoản để dành và khoản cho mục tiêu riêng. Nó chỉ gây hại khi khiến bạn tiêu dễ dãi một nguồn tiền chỉ vì nó được gọi là tiền ngoài. Biết cơ chế này tồn tại là đủ để dùng nó có chủ đích.