Một buổi kiểm tra tài chính cuối năm gồm ba phần: gom tám con số của năm, so chúng theo ba cách, rồi viết một trang ghi chú cho năm tới. Nếu bạn đã giữ ba con số kiểm tiền mỗi tháng và bảng tài sản và nợ mỗi quý, toàn bộ việc này mất khoảng hai tiếng. Nếu chưa giữ gì, buổi đầu tiên sẽ lâu hơn, và việc đáng làm nhất của năm tới là bắt đầu giữ chúng.
Bài này không bàn chuyện đặt mục tiêu dài hạn hay tự soi xét thói quen; đó là chủ đề của các trang khác. Trọng tâm là đọc số: năm qua tiền đã đi đâu, tài chính tổng thể đi lên hay xuống, và một hai điều chỉnh có căn cứ cho năm tới. Mọi số liệu là ví dụ giả định.
Chuẩn bị trước buổi tối: gom số trong ba mươi phút
Phần chuẩn bị nên làm trước, vào một buổi khác, để buổi tối kiểm tra chỉ dành cho việc đọc và nghĩ. Gom vào một trang:
- Mười hai dòng ba con số kiểm tiền của năm: tiền vào, tiền ra, tiền còn mỗi tháng.
- Bốn bảng tài sản và nợ cuối mỗi quý, cộng bảng cuối năm trước để so.
- Danh sách khoản chi theo năm đã ước tính đầu năm, và số đã chi thật cho từng khoản.
- Trang kế hoạch tài chính một trang của năm, nếu có: các khoảng cách và mức góp dự kiến.
- Danh sách các khoản nợ với dư nợ đầu năm và cuối năm.
Nếu thiếu số của vài tháng, đừng cố dựng lại từ trí nhớ; trí nhớ về tiền nghiêng về phía dễ chịu, ta thường nhớ mình tiêu ít hơn thực tế. Ghi rõ tháng nào thiếu và tính các con số năm từ phần có. Một bức tranh có lỗ hổng nhưng trung thực vẫn hữu ích hơn bức tranh đầy đủ nhưng đoán.
Tám con số của năm
Tám con số dưới đây đủ để mô tả năm tài chính của một người đi làm. Cột thứ ba là ví dụ giả định, cột thứ tư là năm trước để so.
| Con số | Cách tính | Năm nay | Năm trước |
|---|---|---|---|
| 1. Tổng thu nhập về tay | Cộng mười hai tháng tiền vào, bỏ chuyển nội bộ | 198 triệu | 180 triệu |
| 2. Tổng tiền ra | Cộng mười hai tháng tiền ra | 176 triệu | 171 triệu |
| 3. Thặng dư năm | Con số 1 trừ con số 2 | 22 triệu | 9 triệu |
| 4. Tỷ lệ để dành thật | Thay đổi tiền dùng được và để riêng, trừ nợ tiêu dùng tăng, chia con số 1 | Khoảng 9% | Khoảng 4% |
| 5. Tổng nợ cuối năm | Cộng dư nợ gốc mọi khoản | 6 triệu | 19 triệu |
| 6. Có trừ nợ cuối năm | Từ bảng tài sản và nợ | 64 triệu | 38 triệu |
| 7. Số tháng trụ được | Tiền lớp một và hai chia chi tiêu nền | 2,8 tháng | 1,3 tháng |
| 8. Khoản chi theo năm: thật so với ước tính | Tổng chi thật chia tổng ước tính | 112% | Chưa theo dõi |
Đọc nhanh: thu nhập tăng 10 phần trăm, tiền ra chỉ tăng khoảng 3 phần trăm, nên thặng dư tăng hơn gấp đôi. Nợ giảm mạnh, số tháng trụ được tăng gấp đôi. Con số thứ tám cho thấy khoản chi theo năm vượt ước tính 12 phần trăm, một gợi ý rõ cho năm tới.
Đọc tiền ra theo năm nhóm lớn
Con số tổng tiền ra cho biết bao nhiêu, chưa cho biết đi đâu. Ở buổi cuối năm, chia tổng tiền ra thành năm nhóm lớn là đủ; chi tiết hơn thì tốn thời gian mà ít thêm thông tin. Nếu cả năm chỉ ghi ba con số kiểm tiền, có thể ước các nhóm từ ngân sách tháng và các khoản lớn còn nhớ. Ví dụ giả định, đơn vị triệu đồng:
| Nhóm | Năm nay | Năm trước | Thay đổi | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Nhà ở và hoá đơn | 58 | 55 | +3 | Tiền thuê tăng giữa năm |
| Ăn uống | 44 | 42 | +2 | Gần như giữ nguyên |
| Gia đình và giao tế | 30 | 24 | +6 | Hai đám cưới trong họ, quà Tết nhiều hơn |
| Trả nợ (gốc và lãi) | 16 | 24 | −8 | Trả góp xe hết từ tháng 8 |
| Còn lại: cá nhân, đi lại, học, sức khoẻ | 28 | 26 | +2 | Có một khoá học nghề |
Tổng 176 triệu, khớp con số thứ hai. Thay đổi lớn nhất không nằm ở chi tiêu mà ở trả nợ: trả xong một khoản giải phóng 8 triệu, và phần lớn số đó đã đi vào thặng dư thay vì tan vào chi tiêu. Đó là một quyết định tốt đáng ghi lại. Nhóm gia đình và giao tế tăng 6 triệu vì chuyện một lần, nhưng nếu năm tới còn đám cưới, nên đưa vào quỹ khoản theo năm.
Không cần phán xét từng nhóm cao hay thấp. Chỉ cần thấy nhóm nào đổi nhiều nhất và nguyên nhân là gì; ba phép so phía dưới sẽ dùng thông tin này.
Ba phép so
So với năm trước. Đây là phép so dễ và có ích nhất, vì cùng một người, cùng cách tính. Câu hỏi chính: những con số nào đổi nhiều nhất và vì sao. Trong ví dụ, nợ giảm 13 triệu là thay đổi lớn nhất. Nguyên nhân là đã trả xong một khoản trả góp và không vay thêm. Ghi nguyên nhân ra, vì năm sau bạn sẽ quên.
So với kế hoạch đầu năm. Nếu đầu năm có trang kế hoạch, so các khoảng cách đã thu hẹp được bao nhiêu so với dự kiến. Không cần tính phần trăm hoàn thành cho đẹp; chỉ cần biết khoảng cách nào đi đúng nhịp, khoảng cách nào chậm, và chậm vì ước tính sai hay vì có chuyện xảy ra. Hai nguyên nhân này dẫn đến hai cách sửa khác nhau.
So với mức tự đặt. Số tháng trụ được so với mức bạn đã chọn, tỷ lệ trả nợ so với ngưỡng bạn tự đặt. Phép so này không hỏi "tốt hay xấu" mà hỏi "đã tới chưa, còn bao xa". Trong ví dụ, nếu mức tự chọn là bốn tháng, còn khoảng 1,2 tháng nữa.
Câu tự hỏi khi đọc số
Sau ba phép so, dành hai mươi phút cho những câu hỏi dưới đây. Trả lời bằng một hai câu viết ra, không cần dài.
- Khoản chi lớn nhất năm nay ngoài tiền nhà là gì? Nếu quay lại, mình có chi như vậy không?
- Tháng nào thặng dư thấp nhất, và nguyên nhân là chuyện một lần hay chuyện sẽ lặp lại?
- Có khoản nợ hay cam kết mới nào phát sinh trong năm mà đầu năm không dự tính?
- Khoản chi theo năm nào vượt ước tính nhiều nhất? Năm tới ước lại bao nhiêu?
- Con số nào mình không thể trả lời vì thiếu dữ liệu? Năm tới cần ghi thêm gì?
- Năm nay có khoản chi nào điểm hài lòng rất cao mà năm tới muốn giữ hoặc tăng?
Câu cuối cố ý nằm trong danh sách. Một buổi kiểm tra tài chính dễ biến thành buổi tìm lỗi. Nhận ra những khoản chi đáng giá cũng là một phần của đọc số trung thực.
Một trang ghi chú cho năm tới
Kết quả của buổi tối là một trang với ba phần. Phần một: ba điều giữ nguyên, những thứ đang chạy tốt và không nên đụng vào. Phần hai: tối đa ba điều chỉnh, mỗi điều chỉnh có con số cụ thể. Ví dụ: "Nâng ước tính khoản chi theo năm thêm 15 phần trăm, tăng góp quỹ năm từ 2,2 lên 2,5 triệu mỗi tháng." Phần ba: một con số để theo dõi đặc biệt trong năm tới, ví dụ số tháng trụ được, kèm mức muốn đạt.
Giới hạn ở ba điều chỉnh là cố ý. Mười điều chỉnh viết ra trong buổi tối đầy cảm hứng thường không sống qua tháng 2. Ba điều chỉnh có số, gắn vào ngân sách tháng đầu tiên của năm, có cơ hội được làm thật.
Đặt trang ghi chú này lên đầu tập hồ sơ tài chính của năm mới. Buổi kiểm tra cuối quý đầu tiên, đọc lại nó trước khi làm gì khác.
Ví dụ giả định: một trang ghi chú hoàn chỉnh
Trang ghi chú của ví dụ trong bài, viết sau buổi kiểm tra. Đọc nó để thấy mức cụ thể cần có; câu chữ thì mỗi người một khác.
- Giữ nguyên: ngày tiền ngay sau ngày lương; quy tắc chuyển trước vào đệm; không ký trả góp mới khi chưa có tháng lương mới về thật.
- Điều chỉnh một: khoản trả góp xe 1,3 triệu mỗi tháng đã hết; chuyển nguyên 1,3 triệu sang khoản đệm từ tháng 1, không để nó tan vào chi tiêu.
- Điều chỉnh hai: khoản chi theo năm vượt ước tính 12 phần trăm; nâng góp quỹ năm từ 2,2 lên 2,5 triệu mỗi tháng và thêm dòng đám cưới, giỗ cho họ hàng.
- Điều chỉnh ba: thử ghi chi tiết ăn uống trong tháng 3 để biết nhóm này đang có bao nhiêu phần tuỳ chọn; chưa đặt mục tiêu cắt.
- Con số theo dõi năm tới: số tháng trụ được, từ 2,8 lên khoảng 4 tháng vào cuối năm, kiểm mỗi quý cùng bảng tài sản và nợ.
Để ý điều chỉnh ba không đặt mục tiêu, chỉ đặt việc đo. Khi chưa có số, đặt mục tiêu là đoán. Một năm tài chính tốt thường bắt đầu bằng một hai việc đo thêm hơn là một danh sách mục tiêu dài.
Giới hạn của một buổi tối
Một buổi tối đọc số không thay được những quyết định lớn cần thời gian và chuyên môn, như đầu tư, bảo hiểm, thuế, kế hoạch hưu trí. Nếu buổi kiểm tra cho thấy bạn đã có một khoản đệm vững và đang nghĩ đến những chủ đề đó, đó là lúc tìm hiểu kỹ và hỏi người có chuyên môn được cấp phép, không phải lúc quyết định ngay trong đêm.
Con số của một năm cũng chịu ảnh hưởng của những chuyện ngoài tầm tay: một năm có người thân ốm, một năm ngành của bạn khó khăn. Đọc số cuối năm là để hiểu, không phải để chấm điểm bản thân. Một năm có trừ nợ đi ngang trong khi chăm lo được cho gia đình qua giai đoạn khó có thể là một năm tài chính rất tốt theo nghĩa quan trọng nhất.
Nếu đọc số làm bạn lo âu kéo dài, mất ngủ, hãy chia sẻ với người thân, và tìm sự hỗ trợ khi cần. Con số là công cụ để nhìn rõ, không phải thứ để gánh một mình.
Câu hỏi thường gặp
Chưa từng ghi chép gì cả năm thì kiểm tra cuối năm thế nào?
Làm một bảng tài sản và nợ cuối năm, ước tổng thu nhập năm từ tin báo lương, và ước tổng tiền ra bằng thu nhập trừ thay đổi số dư. Con số sẽ thô nhưng đủ để bắt đầu. Điều quan trọng nhất của buổi đó là quyết định ghi ba con số kiểm tiền từ tháng đầu năm tới.
Nên kiểm tra cuối năm dương lịch hay cuối năm âm lịch?
Chọn mốc nào cũng được, miễn giữ nguyên các năm. Cuối năm dương lịch khớp với kỳ lương và kỳ thuế; sau Tết âm lịch thì đã bao gồm mùa chi tiêu lớn nhất trong năm. Nhiều gia đình chọn sau Tết để con số chi tiêu cho Tết nằm trọn trong một năm.
Hai vợ chồng có nên làm chung buổi kiểm tra không?
Nên làm chung cho phần tài chính chung của hộ, vì những điều chỉnh cho năm tới thường cần cả hai đồng ý. Phần tiền riêng, mỗi người có thể tự đọc. Giữ buổi chung ngắn gọn, tập trung vào số, tránh biến thành buổi tính lại chuyện cũ.
Năm nay các con số xấu hơn năm trước thì nên bắt đầu sửa từ đâu?
Bắt đầu từ con số đổi nhiều nhất và tìm nguyên nhân. Nếu là chuyện một lần như ốm đau, sửa nhà, không cần đổi hệ thống. Nếu là chiều hướng như chi tiêu nền tăng, nợ tăng không chủ ý, chọn một điều chỉnh có số cụ thể và gắn vào ngân sách tháng đầu năm.
Có cần so con số của mình với người khác cùng tuổi không?
Không cần, và thường không có ích. Hoàn cảnh, nơi sống, gia đình và nợ khác nhau làm phép so khó đúng. So với chính bạn năm trước và với mức tự đặt cho bạn thông tin dùng được nhiều hơn mọi bảng trung bình.