Cách giữ ngân sách mà vẫn đi chơi với bạn bè là đặt hẳn một quỹ vui chơi cho tháng, theo dõi nó theo tuần, chia hoá đơn rõ ràng và có sẵn vài cách từ chối hay đề xuất khác khi quỹ đã gần hết. Khoản này không phải khoản cần cắt; với người trẻ, những buổi gặp bạn có giá trị thật với tinh thần và các mối quan hệ. Vấn đề chỉ là nó thường không có giới hạn rõ, nên hay phình ra.
Bài viết đưa ra cách tính quỹ từ chính số liệu của bạn, một bảng theo dõi theo tuần, cách chia hoá đơn khi mỗi người gọi một kiểu, cách lên quỹ cho chuyến đi chơi xa, và vài câu nói giúp bạn nói không mà không thấy ngại. Các con số đều là ví dụ giả định.
Vì sao khoản đi chơi hay vượt mà ít ai để ý
Đi chơi với bạn bè có ba đặc điểm khiến nó khó kiểm. Thứ nhất, nó không có hoá đơn cố định: một buổi cà phê có thể là vài chục nghìn hay vài trăm nghìn tuỳ ai rủ và đi đâu. Thứ hai, quyết định thường được đưa ra nhanh, trong tin nhắn nhóm, trước khi kịp xem còn bao nhiêu tiền. Thứ ba, có áp lực nhóm nhẹ nhưng thật: ngại từ chối, ngại gọi món rẻ hơn, ngại đề nghị chia riêng.
Kết quả là nhiều người trẻ chỉ biết mình đã tiêu nhiều cho đi chơi khi cộng bảng cuối tháng, lúc đã muộn. Kế toán tâm lý mà Richard Thaler mô tả giúp hiểu thêm: người ta hay xếp tiền vào các ngăn trong đầu, và những khoản nhỏ lẻ cho niềm vui thường bị xếp vào một ngăn không ai canh. Lấy khoản đó ra khỏi ngăn vô hình và cho nó một con số rõ ràng là bước đầu tiên.
Mục tiêu không phải là đi chơi ít đi, mà là đi chơi trong một giới hạn bạn đã chọn trước, để cuối tháng không phải trả giá bằng tiền ăn, tiền để dành hay khoản nợ thẻ.
Cũng cần nhớ giới hạn của việc đo. Quỹ vui chơi là công cụ để bạn yên tâm khi đi chơi, không phải để biến mỗi buổi gặp bạn thành một dòng phải biện minh. Nếu việc ghi chép làm bạn bớt vui hay bắt đầu thấy áy náy mỗi lần ra ngoài, hãy đơn giản hoá: chỉ ghi tổng mỗi tuần, không cần ghi từng khoản.
Tính quỹ vui chơi từ số liệu của chính mình
Quỹ vui chơi nên dựa trên những gì bạn thật sự đã tiêu, rồi điều chỉnh, không phải trên một con số đẹp. Ví dụ giả định với ba tháng dữ liệu:
| Bước | Cách làm | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| 1. Lấy số cũ | Cộng các khoản đi chơi, ăn uống cùng bạn bè, quà sinh nhật bạn trong ba tháng gần nhất | 1,8 triệu, 2,4 triệu, 1,5 triệu |
| 2. Tính trung bình | Chia tổng cho ba | Khoảng 1,9 triệu mỗi tháng |
| 3. Đặt quỹ | Chọn con số bằng hoặc thấp hơn trung bình một chút, tuỳ ngân sách còn lại | 1,6 triệu mỗi tháng |
| 4. Chia theo tuần | Chia quỹ cho bốn, giữ lại một phần nhỏ cho dịp đặc biệt | 350 nghìn mỗi tuần, giữ 200 nghìn cho sinh nhật, liên hoan |
Đặt quỹ thấp hơn trung bình quá nhiều thường thất bại: quỹ chỉ bằng một nửa thói quen cũ sẽ bị vượt ngay tuần thứ hai và cả hệ thống bị bỏ. Giảm từ từ, mỗi tháng một ít nếu cần, giữ được lâu hơn.
Phần giữ lại cho dịp đặc biệt giải quyết được những tháng có sinh nhật bạn thân hay một buổi họp lớp. Không có phần này, những dịp đó luôn bị xem là “ngoài kế hoạch” và lặng lẽ phá quỹ.
Theo dõi theo tuần, không đợi đến cuối tháng
Quỹ vui chơi cần được nhìn theo tuần vì quyết định đi chơi đến theo tuần. Bảng gọn ví dụ giả định:
| Tuần | Quỹ tuần | Đã tiêu | Còn lại hoặc vượt | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Tuần 1 | 350 nghìn | 280 nghìn | Còn 70 nghìn | Một buổi cà phê, một bữa tối |
| Tuần 2 | 350 nghìn + 70 nghìn chuyển sang | 520 nghìn | Vượt 100 nghìn | Đi xem phim và ăn sau đó |
| Tuần 3 | 350 nghìn trừ 100 nghìn vượt | 200 nghìn | Còn 50 nghìn | Chủ động hẹn ở công viên |
| Tuần 4 | 350 nghìn + 50 nghìn | 330 nghìn | Còn 70 nghìn | Sinh nhật bạn dùng phần giữ lại |
Luật đơn giản: phần còn của tuần này cộng sang tuần sau, phần vượt trừ vào tuần sau. Như vậy một tuần vượt không làm hỏng cả tháng, mà chỉ đòi hỏi tuần kế tiếp nhẹ nhàng hơn. Đây cũng là cách đọc dữ liệu không hoảng: nhìn cả tháng chứ không phán từ một tuần.
Mỗi tối chủ nhật năm phút xem lại bảng là đủ. Nếu ba tuần liền đều vượt, quỹ đang thấp hơn nhu cầu thật, và nên chỉnh lại quỹ hoặc chỉnh kiểu đi chơi, không phải tự trách mình thiếu kỷ luật.
Chia hoá đơn sòng phẳng mà không ngại
Thống nhất cách chia trước khi gọi món. Một câu đơn giản lúc ngồi xuống như “hôm nay mình chia theo món nhé” tránh được tình huống người gọi món ít phải trả bằng người gọi nhiều. Nhóm bạn thân thường quen chia đều; với nhóm đông và mức chi khác nhau, chia theo món công bằng hơn.
Một người trả, mọi người chuyển lại ngay. Cách gọn nhất là một người thanh toán, mọi người chuyển khoản lại phần của mình trước khi rời bàn. Để lâu dễ quên, và những khoản nhỏ chưa trả qua lại giữa bạn bè là nguồn khó chịu không đáng có.
Đừng để mình thành người luôn trả trước. Có người vì nhanh tay hay vì ngại nhắc nên thường trả trước cho cả nhóm, rồi không được trả lại đủ. Nếu bạn là người đó, ghi lại mỗi lần, và nhắc nhẹ trong ngày. Cũng có thể luân phiên người trả để không ai phải ứng tiền nhiều lần.
Mời là mời, chia là chia. Khi bạn muốn mời ai đó, nói rõ từ đầu. Khi không có ý mời, đừng để sự mơ hồ khiến bạn phải trả cho cả bàn. Rõ ràng về tiền giữa bạn bè không làm tình bạn kém đi; mơ hồ mới làm.
Quà sinh nhật, đám cưới, liên hoan: khoản giao lưu ít ai tính trước
Bên cạnh những buổi cà phê, còn một nhóm khoản giao lưu đến theo mùa mà người trẻ ít chuẩn bị: quà sinh nhật bạn, phong bì đám cưới bạn học, góp tiền liên hoan chia tay đồng nghiệp, quà thăm bạn sinh con. Từ khoảng giữa tuổi hai mươi, số đám cưới trong năm có thể tăng lên rõ rệt, và mỗi tháng mùa cưới có thể có vài phong bì cùng lúc.
Cách xử lý giống khoản trả theo năm: ước tính số dịp trong năm và mức mỗi dịp, rồi chia về tháng. Ví dụ giả định: một năm có khoảng sáu đám cưới, tám sinh nhật bạn thân và bốn lần góp liên hoan; nếu đặt mức bình quân cho từng loại, tổng có thể vào khoảng 4 đến 5 triệu một năm, tức gần 400 nghìn mỗi tháng. Để riêng khoản này mỗi tháng, đến mùa cưới bạn không phải rút từ tiền ăn hay tiền để dành.
Về mức phong bì hay giá trị quà, không có chuẩn chung, và cũng không nên so với người khác. Mức phù hợp là mức bạn kham được trong cả năm, theo mức độ thân thiết. Một món quà nhỏ chọn có tâm vẫn là quà; một phong bì vượt sức rồi phải vay lại là gánh nặng cho chính bạn.
Chuyến đi chơi xa: lập quỹ riêng từ sớm
Một chuyến đi vài ngày với bạn bè là khoản lớn hơn hẳn những buổi gặp thường ngày, và không nên lấy từ quỹ vui chơi tháng. Cách làm là ước tính tổng chi phí của chuyến đi gồm đi lại, chỗ ở, ăn uống, vé tham quan, một khoản tiêu riêng, rồi chia cho số tháng còn lại trước ngày đi. Ví dụ giả định: chuyến đi ba ngày ước tính 4 triệu cho mỗi người, còn bốn tháng nữa mới đi, mỗi tháng cần góp 1 triệu vào quỹ chuyến đi.
Trong nhóm, nên thống nhất mức chi chung trước: ở đâu, ăn kiểu gì, có đi những chỗ tốn kém không. Một người trong nhóm giữ bảng chi chung, ghi mọi khoản và chia đều hoặc theo thoả thuận khi kết thúc. Bảng này nên được chia sẻ cho cả nhóm xem, không cần phức tạp, chỉ cần ngày, khoản, số tiền, ai trả.
Nếu mức chi chung mà nhóm chọn vượt khả năng của bạn, nói sớm. Có thể bạn đi ngắn ngày hơn, ở riêng chỗ khác rẻ hơn, hoặc hẹn chuyến sau. Nói vào lúc lên kế hoạch dễ hơn nhiều so với lúc đã đặt phòng.
Vài cách từ chối hay đề xuất khác khi quỹ đã gần hết
Từ chối không có nghĩa là rút khỏi nhóm. Có nhiều cách nói giữ được cả quan hệ và ngân sách:
- “Tuần này mình hết phần đi chơi rồi, tuần sau mình rủ mọi người nhé.” Nói thật, ngắn, và hẹn lại.
- “Mình tham gia đoạn sau, đi ăn thì mình xin phép.” Góp mặt ở phần không tốn tiền hoặc tốn ít.
- “Hay mình đổi sang chỗ này?” Đề xuất một nơi vừa túi tiền hơn, nhiều khi cả nhóm cũng đang muốn vậy mà không ai nói.
- “Mình nấu, mọi người qua nhà mình nhé.” Một bữa tự nấu chia tiền chợ thường rẻ hơn hẳn và vẫn vui.
- “Tháng này mình đang để dành cho chuyến đi, nên mình đi ít hơn một chút.” Nói lý do cụ thể giúp người khác hiểu, có khi còn được ủng hộ.
Bạn bè thật thường hiểu hơn bạn nghĩ. Nhiều người trong nhóm cũng đang chịu áp lực tiền bạc tương tự, và một người dám nói ra có thể giúp cả nhóm đổi sang kiểu gặp nhau nhẹ nhàng hơn.
Nếu một nhóm bạn liên tục khiến bạn chi vượt khả năng và khó chịu khi bạn từ chối, đó là thông tin về nhóm, không phải về sự kém cỏi của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Người trẻ nên dành bao nhiêu tiền cho đi chơi mỗi tháng?
Không có con số chung. Cách đặt thực tế là lấy trung bình ba tháng gần nhất mình đã chi, rồi đặt quỹ bằng hoặc thấp hơn một chút tuỳ phần còn lại của ngân sách, và điều chỉnh dần theo từng tháng.
Tuần nào lỡ tiêu vượt quỹ vui chơi thì sao?
Trừ phần vượt vào tuần kế tiếp và đi chơi nhẹ nhàng hơn tuần đó. Một tuần vượt không làm hỏng cả tháng. Nếu ba tuần liền đều vượt, quỹ có thể đang thấp so với nhu cầu thật và nên điều chỉnh.
Chia đều hay chia theo món khi ăn chung?
Nhóm bạn thân với mức chi gần nhau thường chia đều cho gọn. Nhóm đông hoặc mỗi người gọi một kiểu thì chia theo món công bằng hơn. Điều quan trọng là thống nhất trước khi gọi món.
Từ chối đi chơi có làm mất lòng bạn bè không?
Thường không, nếu bạn nói thật, ngắn và hẹn lại hoặc đề xuất cách khác. Nhiều người trong nhóm cũng đang lo tiền bạc. Rõ ràng về giới hạn của mình giữ được quan hệ lâu hơn là đi rồi lén vay tiền.
Chuyến du lịch với bạn bè nên lấy tiền từ đâu?
Nên lập quỹ riêng cho chuyến đi, ước tính tổng chi phí rồi chia cho số tháng còn lại trước ngày đi. Không lấy từ quỹ vui chơi tháng, để những buổi gặp thường ngày và chuyến đi không giành tiền của nhau.