Tháng lương đầu tiên nên được xem là tháng thu thập dữ liệu chứ không phải tháng thực hiện ngân sách: chia tiền thành vài phần tạm theo ước đoán, ghi mọi khoản chi trong ba mươi ngày, rồi dùng chính số liệu ấy để lập ngân sách thật cho tháng thứ hai. Lý do rất đơn giản: chưa ai biết chi tiêu của một người đi làm trông thế nào trước khi người đó đi làm.
Bài viết dành cho người vừa nhận lương lần đầu hoặc sắp nhận. Bạn sẽ có một cách chia tạm bốn phần, một mẫu bảng ghi chi tiêu ba mươi ngày, cách đọc bảng đó vào cuối tháng, và vài điều nên nghĩ trước về món quà cảm ơn gia đình hay khoản mua sắm “mừng đi làm”. Các con số đều là ví dụ giả định.
Vì sao không nên lập ngân sách chi tiết ngay tháng đầu
Ngân sách là một dự báo. Một dự báo tốt cần dữ liệu cũ, mà người mới đi làm thì chưa có. Đời sinh viên có nhịp chi khác hẳn: không phải trả tiền gửi xe ở toà văn phòng, không có quỹ sinh nhật phòng ban, không cần thêm một hai bộ quần áo đi làm. Nếu ngồi chia từng khoản theo trí nhớ thời sinh viên, gần như chắc chắn bảng sẽ sai ở nhiều dòng, và cảm giác “mình không giữ được ngân sách” xuất hiện ngay từ tháng đầu.
Ngoài ra, tháng đầu đi làm có nhiều khoản chỉ xảy ra một lần: tiền cọc phòng nếu chuyển chỗ ở gần công ty, đồ dùng cá nhân cho bàn làm việc, có khi là chi phí khám sức khoẻ hay làm giấy tờ theo yêu cầu nhập việc. Những khoản này làm méo bức tranh chi tiêu nếu không được tách riêng.
Vì vậy mục tiêu của tháng đầu khiêm tốn hơn: không âm tiền, không vay ai, và cuối tháng có một bảng ghi đầy đủ. Ba điều đó đạt được là tháng đầu thành công, kể cả khi số tiền còn lại bằng không.
Chia tạm bốn phần trong tháng đầu
Thay vì hàng chục dòng ngân sách, tháng đầu chỉ cần bốn phần. Ví dụ giả định với tiền về tay 8,5 triệu đồng và đang ở thuê:
| Phần | Gồm những gì | Cách ước lượng | Ví dụ giả định |
|---|---|---|---|
| Cố định đã biết | Tiền thuê nhà, điện nước ước chừng, cước điện thoại, khoản trả nợ nếu có | Lấy số trên hợp đồng, hoá đơn tháng trước | 3,2 triệu |
| Sống hằng ngày | Ăn uống, đi lại, đồ dùng lặt vặt | Lấy chi phí một tuần thời sinh viên nhân bốn, cộng thêm khoảng một phần năm | 3 triệu |
| Một lần của tháng đầu | Quần áo đi làm, đồ dùng bàn làm việc, quà cảm ơn gia đình | Liệt kê trước, đặt trần cho cả nhóm | 1,3 triệu |
| Để riêng, chưa động tới | Phần dư để đệm cho dự báo sai | Phần còn lại sau ba phần trên | 1 triệu |
Phần cuối là quan trọng nhất trong tháng đầu. Nó không phải tiết kiệm theo nghĩa dài hạn mà là vùng đệm cho chuyện ước lượng sai. Nếu đến cuối tháng phần này còn nguyên, bạn biết ước lượng của mình đủ rộng; nếu phải dùng đến, số đã dùng chính là độ lệch giữa ước đoán và thực tế.
Riêng khoản trả nợ, ví dụ khoản vay học tập hoặc tiền đã mượn người thân trong những tháng chờ việc, nên được xếp vào phần cố định ngay từ đầu. Nợ không được nhắc tới thường bị đẩy lùi mãi.
Mẫu bảng ghi chi tiêu ba mươi ngày
Bảng ghi tháng đầu càng ít cột càng tốt. Năm cột dưới đây đủ để cuối tháng đọc ra được điều có ích:
| Ngày | Số tiền | Nhóm (cố định, sống hằng ngày, một lần) | Mô tả ngắn | Có lặp lại không |
|---|---|---|---|---|
| Ngày 1 | 2.500.000 | Cố định | Tiền phòng | Hằng tháng |
| Ngày 2 | 45.000 | Sống hằng ngày | Ăn trưa gần công ty | Hằng ngày |
| Ngày 3 | 650.000 | Một lần | Hai áo sơ mi đi làm | Không |
| Ngày 9 | 100.000 | Sống hằng ngày | Góp quỹ sinh nhật nhóm | Có thể hằng tháng |
| Ngày 15 | 120.000 | Sống hằng ngày | Gửi xe tháng ở toà nhà | Hằng tháng |
Cột cuối cùng là cột mà nhiều người bỏ qua nhưng lại có giá trị nhất. Nó cho phép cuối tháng tách ra những khoản sẽ quay lại, để tháng sau đưa vào ngân sách, và những khoản chỉ xảy ra một lần, để không bị tính trùng.
Ghi lúc nào là tuỳ, nhưng nên có một giờ cố định trong ngày, chẳng hạn trước khi ngủ năm phút. Ghi theo trí nhớ cuối tuần thường sót những khoản nhỏ lẻ, mà những khoản nhỏ lẻ cộng lại thường là nơi tiền đi đâu không rõ.
Hai khoản dễ làm lệch tháng đầu: quà cảm ơn và đồ mừng đi làm
Quà cảm ơn gia đình. Nhiều người muốn dùng tháng lương đầu để biếu cha mẹ hoặc mua một món quà. Đây là việc đẹp và đáng làm, chỉ cần đặt trần trước. Một món quà vừa sức, kèm lời cảm ơn, có ý nghĩa không kém một món đắt khiến bạn phải vay tiền ăn nửa tháng sau. Nếu muốn gửi tiền về đều đặn sau này, đó là quyết định khác, nên làm khi đã có hai ba tháng số liệu.
Đồ mừng đi làm cho chính mình. Điện thoại mới, đồng hồ, một chuyến đi. Không có gì sai khi tự thưởng, nhưng tháng đầu là tháng ít thông tin nhất để quyết một khoản lớn. Cách làm thực tế: ghi món muốn mua vào một danh sách, đợi đến khi có ngân sách tháng thứ hai rồi mới xem nó vừa vào phần nào.
Khoản trả góp khởi đầu. Nếu khoản tự thưởng phải mua trả góp, nó sẽ trở thành chi phí cố định trong nhiều tháng tới, trước khi bạn biết chi phí cố định của mình là bao nhiêu. Cách tính tổng phải trả của một món trả góp có bài riêng trong cùng mục.
Đi ăn mừng với bạn bè. Bữa mừng đi làm thường đến trong tuần đầu. Hãy ghi nó vào phần “một lần” chứ không phải phần sống hằng ngày, để cuối tháng không tưởng rằng mỗi tháng mình ăn ngoài nhiều đến vậy.
Những sai lệch hay gặp khi đọc bảng tháng đầu
Tưởng tháng đầu là tháng điển hình. Tháng đầu thường cao hơn các tháng sau vì gom nhiều khoản một lần, nhưng cũng có khi thấp hơn vì bạn còn dè dặt, chưa tham gia các buổi ăn chung hay quỹ của nhóm. Cả hai chiều đều làm bảng tháng đầu lệch khỏi mức bình thường. Cách xử lý là xem tháng đầu như một điểm dữ liệu, không phải đường xu hướng.
Ghi sót khoản trả bằng tiền mặt. Khoản trả qua tài khoản để lại dấu vết, còn tiền mặt gửi xe, mua nước, góp tiền ăn sáng thì không. Khi cộng bảng, so số tiền mặt rút ra trong tháng với tổng các khoản tiền mặt đã ghi. Chênh lệch lớn nghĩa là có những khoản nhỏ chưa vào bảng; ghi một dòng “tiền mặt không rõ” với đúng số chênh để tổng vẫn khớp.
Xếp sai nhóm. Khoản góp quỹ sinh nhật hay gửi xe tháng dễ bị xếp vào “một lần” vì mới gặp lần đầu, nhưng thật ra sẽ quay lại hằng tháng. Ngược lại, chiếc áo khoác mua vì trời trở lạnh có thể bị xếp vào sống hằng ngày. Khi phân vân, tự hỏi: tháng sau khoản này có xuất hiện không.
Kết luận vội về chính mình. Một tháng chi vượt dự tính chưa nói gì về thói quen hay tính cách. Nó chỉ nói rằng ước đoán ban đầu thiếu thông tin. Đọc bảng để sửa con số, không phải để tự trách.
Cuối tháng đầu: đọc bảng và lập ngân sách tháng thứ hai
Ngày cuối tháng, dành nửa giờ với bảng ghi. Các bước theo thứ tự:
- Cộng tổng từng nhóm: cố định, sống hằng ngày, một lần. So với số đã chia tạm và ghi độ lệch của từng nhóm.
- Lọc riêng các dòng đánh dấu lặp lại. Cộng chúng lại: đó là phần chi tiêu đều thật sự của bạn, nền để lập ngân sách tháng sau.
- Gạch bỏ các khoản một lần đã chắc không quay lại, như tiền cọc hay đồ dùng bàn làm việc. Đừng để chúng phình ngân sách tháng sau.
- Xem nhóm sống hằng ngày theo tuần: tuần nào cao bất thường, vì sao. Tuần đầu thường cao vì chưa quen chỗ ăn quanh công ty.
- Đặt ngân sách tháng thứ hai bằng phần chi đều cộng thêm một khoản đệm nhỏ, và lần đầu quyết định mức để dành theo tỷ lệ.
- Tiếp tục ghi tháng thứ hai nhưng gọn hơn: chỉ ghi những khoản không thuộc chi phí cố định đã biết.
Sau hai tháng ghi, bạn có đủ dữ liệu để lập một ngân sách tháng có căn cứ. Cách lập ngân sách từng bước cho tháng đầu tiên có số liệu có bài riêng trong mục ngân sách và chi tiêu; phần này chỉ dừng ở chỗ bàn giao từ “thu thập” sang “kế hoạch”.
Cũng đừng ngạc nhiên nếu tháng thứ hai vẫn lệch. Chi tiêu của người mới đi làm thường ổn định sau khoảng ba tháng, khi các khoản một lần đã qua và thói quen đi lại, ăn uống quanh chỗ làm đã thành nếp.
Chuẩn bị cho khoảng trống trước và sau ngày lương
Một chi tiết ít ai nói trước: ngày nhận lương đầu tiên có thể đến muộn hơn ngày bắt đầu đi làm vài tuần, tuỳ chu kỳ trả lương của nơi làm. Trong khoảng đó bạn đã phải trả tiền đi lại, ăn trưa, có khi cả tiền phòng. Nếu chưa có khoản dành sẵn, nên tính trước số ngày từ khi đi làm đến ngày lương, nhân với chi phí một ngày đi làm, để biết cần chuẩn bị bao nhiêu. Phần chuẩn bị từ năm cuối đại học có bài riêng trong cùng mục.
Ở chiều ngược lại, tháng lương đầu đôi khi không đủ tháng nếu bạn vào làm giữa kỳ, nên con số về tài khoản thấp hơn mức lương bình thường. Đừng lấy tháng đó làm mốc để đặt mức tiết kiệm hay tính tỷ lệ chi tiêu. Ghi chú rõ “tháng lẻ” trong bảng, và chỉ dùng tháng đủ công đầu tiên làm mốc so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Tháng lương đầu có nên tiết kiệm ngay không?
Nên giữ một phần để riêng, nhưng xem nó là vùng đệm cho ước lượng sai hơn là tiết kiệm dài hạn. Mức tiết kiệm chính thức nên quyết định sau khi đã có ít nhất một tháng số liệu chi tiêu thật.
Có nên biếu cha mẹ toàn bộ tháng lương đầu tiên không?
Đó là lựa chọn của mỗi gia đình. Nếu làm vậy khiến bạn phải vay tiền để sống đến tháng sau, một món quà vừa sức kèm lời cảm ơn có thể tốt hơn. Gửi tiền về đều đặn nên quyết khi đã rõ chi tiêu.
Ghi chi tiêu trên giấy hay điện thoại thì tốt hơn?
Cách nào bạn làm được mỗi ngày thì tốt hơn. Điều quan trọng là có cột đánh dấu khoản lặp lại hay không, vì cột đó giúp cuối tháng tách chi tiêu đều khỏi những khoản chỉ xảy ra một lần.
Vào làm giữa tháng thì tháng đầu tính thế nào?
Tháng lẻ ngày công thường về ít tiền hơn bình thường. Ghi chú đó là tháng lẻ và đừng dùng nó làm mốc cho tỷ lệ chi tiêu hay để dành; lấy tháng đủ công đầu tiên làm mốc so sánh.
Bao lâu thì chi tiêu của người mới đi làm ổn định?
Thường cần khoảng hai đến ba tháng để các khoản một lần qua đi và nhịp ăn uống, đi lại quanh chỗ làm thành nếp. Đây là quan sát chung, mỗi người mỗi khác, nên số liệu của chính bạn mới là câu trả lời đáng tin.