Với những việc không đếm được bằng số lần hay số tiền, như viết hay hơn, hiểu sâu hơn, sống gần gũi với người nhà hơn, cách đo dùng được là thang tự chấm có mô tả: mỗi mức trên thang gắn với một hành vi hoặc dấu hiệu cụ thể quan sát được, để lần chấm sau cùng nghĩa với lần chấm trước. Không có mô tả, "tháng này mình viết được 7 điểm" chỉ là cảm giác lúc chấm.
Giáo dục gọi công cụ này là rubric, và đã dùng lâu để chấm bài luận, bài thuyết trình. Bài này mang nó về cho một người tự dùng: cách viết mô tả từng mức, chọn bốn hay năm mức, chấm thế nào cho đỡ thiên vị, và ba thang mẫu cho viết, học và thời gian với gia đình. Thang ở đây chỉ dùng để tự đo việc của người lớn; với trẻ em, không chấm điểm hay xếp hạng.
Vì sao thang điểm trần từ 1 đến 10 không đủ
Hỏi "tuần này bạn tự chấm mình bao nhiêu điểm về việc viết" thì câu trả lời phụ thuộc rất nhiều vào tâm trạng lúc hỏi. Một ngày mệt, bạn cho 5; một ngày vừa được khen, bạn cho 8. Cùng một bài viết, hai lần chấm khác nhau. Con số không có điểm neo nên trôi theo cảm xúc.
Thang có mô tả sửa đúng chỗ này. Thay vì hỏi "bao nhiêu điểm", nó hỏi "bài này giống mô tả nào nhất". Bạn không cần đánh giá mình giỏi hay dở, chỉ cần đối chiếu với các dấu hiệu đã viết từ trước. Việc đối chiếu ít bị cảm xúc kéo hơn việc cho điểm.
Thêm một lợi ích ít người để ý: viết mô tả các mức buộc bạn làm rõ "tốt hơn" nghĩa là gì. Nhiều người bắt đầu muốn viết hay hơn mà không nói được hay hơn ở chỗ nào. Viết xong thang, bạn đã có luôn bản đồ để luyện.
Dựng thang tự chấm trong năm bước
Làm một lần mất khoảng ba mươi phút, dùng được nhiều tháng:
- Chọn một khía cạnh, không gom cả việc. "Viết" quá rộng; "độ rõ ràng của lập luận trong bài viết" vừa đủ. Một việc có thể cần hai ba thang cho hai ba khía cạnh.
- Viết mức cao nhất trước. Mô tả một kết quả mà bạn sẽ hài lòng, bằng dấu hiệu quan sát được: "Người đọc tóm được ý chính trong một câu sau khi đọc; mỗi đoạn có một ý; không có đoạn nào phải đọc lại."
- Viết mức thấp nhất. Mô tả tình trạng bạn muốn rời bỏ, cũng bằng dấu hiệu: "Người đọc hỏi lại bài muốn nói gì; nhiều đoạn chứa hai ba ý lẫn nhau."
- Điền các mức giữa bằng cách thay đổi từng dấu hiệu một. Mỗi mức khác mức kề bên ở một hai điểm rõ ràng, không dùng chữ chung chung như "khá", "tương đối".
- Thử chấm hai ba sản phẩm cũ. Nếu bạn phân vân giữa hai mức với nhiều sản phẩm, mô tả giữa hai mức đó chưa đủ tách bạch, cần sửa trước khi dùng.
Bốn mức thường dễ dùng hơn năm, vì không có mức giữa để "chấm cho an toàn". Năm mức hợp khi bạn muốn thấy tiến bộ nhỏ qua thời gian dài.
Thang mẫu 1: độ rõ ràng khi viết một bài hoặc một báo cáo
Thang dưới tự chấm cho một sản phẩm viết bất kỳ, từ email dài ở chỗ làm đến bài đăng chia sẻ kinh nghiệm:
| Mức | Mô tả dấu hiệu |
|---|---|
| 1 | Đọc lại thấy chính mình không tóm được ý chính trong một câu. Các đoạn lẫn ý. Người nhận thường hỏi lại "ý anh chị là gì". |
| 2 | Có ý chính nhưng nằm ở cuối hoặc giữa bài. Một vài đoạn chứa hai ý. Người nhận hiểu nhưng phải đọc hai lần. |
| 3 | Ý chính ở đầu. Mỗi đoạn một ý. Có chỗ dùng thuật ngữ mà người nhận có thể không quen, không giải thích. |
| 4 | Ý chính ở đầu, mỗi đoạn một ý, thuật ngữ được giải thích hoặc thay bằng lời thường. Người nhận hành động được ngay mà không cần hỏi lại. |
Để chấm bớt chủ quan, lấy dấu hiệu từ phản hồi thật: số lần bị hỏi lại, thời gian người nhận cần để trả lời. Không cần đủ mọi dấu hiệu mới lên mức; chọn mức mà sản phẩm giống nhiều nhất.
Thang mẫu 2 và 3: mức hiểu một chủ đề mới, thời gian chung với gia đình
Hai thang ngắn hơn cho hai loại việc khác hẳn nhau. Thang về gia đình chỉ chấm việc của chính bạn, không chấm người thân:
| Mức | Hiểu một chủ đề mới | Thời gian chung với gia đình (tự chấm phần mình) |
|---|---|---|
| 1 | Nhận ra thuật ngữ khi gặp nhưng không giải thích được | Có mặt nhưng phần lớn thời gian nhìn điện thoại hoặc nghĩ việc khác |
| 2 | Giải thích được bằng lời trong sách, chưa nói bằng lời mình | Có trò chuyện, nhưng chủ yếu nhắc việc và hỏi han thủ tục |
| 3 | Giải thích bằng lời mình, cho được một ví dụ | Có ít nhất một khoảng thời gian không màn hình, nghe hết câu chuyện người nhà kể |
| 4 | Dùng được để giải quyết một vấn đề mới, chỉ ra được chỗ nó không áp dụng | Chủ động hỏi chuyện, nhớ và hỏi lại điều người nhà kể lần trước |
Thang về gia đình nên chấm thưa, mỗi tuần hoặc mỗi tháng một lần, và không dùng để so với ai. Mục đích là nhận ra khuynh hướng của chính mình, như những tuần bận việc thì mức tụt xuống 1, để sắp xếp lại lịch.
Bốn cách giảm thiên vị khi tự chấm
Chấm muộn một chút. Chấm ngay sau khi viết xong, bạn còn nhớ ý mình muốn nói nên thấy bài rõ hơn thực tế. Để một hai ngày rồi chấm, bạn đọc gần với người ngoài hơn.
Chấm theo dấu hiệu, không theo cảm giác. Trước khi chọn mức, tìm trong sản phẩm hoặc trong ghi chép những dấu hiệu cụ thể đã viết ở thang. Không tìm thấy dấu hiệu của mức cao thì không chọn mức cao.
Thỉnh thoảng nhờ người khác chấm cùng. Đưa thang cho một đồng nghiệp hay người bạn tin cậy chấm cùng một sản phẩm. Nếu hai người lệch nhau từ hai mức trở lên, mô tả thang còn mơ hồ hoặc bạn đang tự chấm lệch.
Giữ nguyên thang trong cả một kỳ. Sửa thang giữa chừng làm các lần chấm trước và sau không so được. Ghi lại chỗ muốn sửa, sửa vào đầu kỳ sau.
Năm lỗi hay gặp khi viết mô tả các mức
Dùng tính từ thay cho dấu hiệu. Mô tả "bài viết khá rõ ràng" ở mức 3 và "bài viết rất rõ ràng" ở mức 4 thật ra chỉ đẩy câu hỏi cũ sang chỗ khác: thế nào là khá, thế nào là rất? Mỗi mức cần ít nhất một dấu hiệu nhìn thấy được, như "người nhận không phải hỏi lại" hay "có ví dụ cho mỗi ý chính".
Gộp nhiều khía cạnh vào một thang. Một thang vừa nói về độ rõ ràng vừa nói về độ dài vừa nói về chính tả sẽ khiến bạn phân vân mãi, vì một bài có thể rõ ràng mà dài, hoặc ngắn mà sai chính tả. Tách ra, mỗi thang một khía cạnh.
Mức cao nhất là mức hoàn hảo. Viết mức 4 như mô tả một chuyên gia hàng đầu khiến bạn không bao giờ chạm tới, và thang mất tác dụng khích lệ. Mức cao nhất nên là mức bạn sẽ hài lòng trong vòng sáu tháng đến một năm, không phải đích cuối đời.
Mức thấp nhất mang giọng tự trách. Mô tả "viết lủng củng, cẩu thả" vừa không rõ dấu hiệu vừa khiến việc chấm trở nên nặng nề. Viết trung tính, như mô tả một bản nháp: "các đoạn lẫn ý, chưa có câu chốt".
Các mức cách nhau không đều. Nếu từ mức 1 lên 2 chỉ cần sửa một thói quen nhỏ, còn từ 3 lên 4 cần học cả một kỹ năng mới, bạn sẽ đứng ở mức 3 rất lâu và tưởng mình chững lại. Cố gắng cho các bước nhảy có độ khó gần nhau, hoặc ghi chú rằng bước cuối dài hơn.
Mẫu sổ ghi thang tự chấm theo tuần
Một trang sổ cho hai thang trong một tháng, ví dụ giả định của một người đang học viết báo cáo tốt hơn và muốn dành thời gian chất lượng hơn cho gia đình:
| Tuần | Độ rõ ràng báo cáo (1–4) | Dấu hiệu dẫn tới mức đó | Thời gian chung gia đình (1–4) | Ghi chú bối cảnh |
|---|---|---|---|---|
| Tuần 1 | 2 | Sếp hỏi lại hai lần về kết luận | 1 | Làm thêm ba tối |
| Tuần 2 | 3 | Không ai hỏi lại, nhưng có một thuật ngữ khó | 3 | Cuối tuần về quê |
| Tuần 3 | 3 | Đồng nghiệp trả lời ngay trong buổi sáng | 2 | Con ốm, cả nhà mệt |
| Tuần 4 | 4 | Người nhận làm theo luôn, không hỏi gì | 3 | Bữa tối chung bốn lần |
Cột "dấu hiệu" là phần giữ cho thang trung thực. Khi đọc lại sau ba tháng, bạn không chỉ thấy con số mà còn thấy vì sao mình chấm vậy, và có thể tự hỏi lại lúc đó mình có chấm dễ quá không.
Đọc kết quả thang tự chấm theo thời gian
Một lần chấm đơn lẻ không nói lên nhiều. Giá trị của thang hiện ra sau năm sáu lần chấm, khi bạn thấy xu hướng: mức trung bình có nhích lên không, những lần tụt xuống có trùng với hoàn cảnh nào không. Ví dụ giả định: một người tự chấm độ rõ ràng của báo cáo tuần trong ba tháng, thấy mức 2 chiếm phần lớn tháng đầu, mức 3 chiếm phần lớn tháng thứ ba, nhưng các báo cáo viết vào chiều thứ Sáu vẫn thường ở mức 2. Kết luận hành động: dời việc viết sang sáng thứ Năm.
Giới hạn cần nhớ: thang tự chấm vẫn là đo bằng chính mắt mình, nên có thiên vị không tránh hết được. Nó tốt cho việc theo dõi xu hướng của bản thân, không tốt cho việc chứng minh với người khác. Khi cần trình bày thành quả cho người khác, hãy ghép nó với dấu hiệu bên ngoài như phản hồi, số lần phải sửa, hay kết quả công việc.
Câu hỏi thường gặp
Thang tự chấm khác gì với tự cho điểm từ 1 đến 10?
Thang tự chấm gắn mỗi mức với dấu hiệu cụ thể viết từ trước, nên hai lần chấm cách nhau một tháng vẫn cùng nghĩa. Tự cho điểm trần không có điểm neo nên dễ thay đổi theo tâm trạng. Thang có mô tả cũng chỉ ra luôn cần làm gì để lên mức.
Nên dùng bao nhiêu mức là vừa?
Bốn mức là lựa chọn dễ dùng cho phần lớn người mới bắt đầu, vì buộc bạn chọn rõ trên hay dưới mức giữa. Năm mức hợp khi muốn thấy tiến bộ nhỏ qua thời gian dài. Trên sáu mức thì mô tả các mức khó tách bạch, chấm sẽ kém ổn định.
Một việc cần mấy thang?
Thường một đến ba thang cho một đến ba khía cạnh quan trọng nhất. Với việc viết, có thể là độ rõ ràng, độ chính xác của dữ kiện, và độ dài phù hợp. Nhiều thang hơn khiến việc chấm tốn công và bạn sẽ bỏ sau vài tuần.
Có dùng thang này để đánh giá con cái được không?
Không nên. Chấm điểm hay xếp mức cho trẻ dễ khiến trẻ thấy mình bị đánh giá liên tục và so sánh với anh chị em. Thang trong bài dành cho người lớn tự đo việc của mình. Với con, nên quan sát và trò chuyện, không biến thành điểm số.
Khi nào cần viết lại thang?
Khi bạn chấm mức cao nhất liên tục nhiều kỳ, thang đã hết tác dụng phân biệt và cần thêm mức cao hơn. Khi bạn phân vân giữa hai mức quá thường xuyên, mô tả chưa rõ. Sửa vào đầu kỳ mới và ghi lại phiên bản cũ để còn so.
Thang tự chấm có dùng được ở chỗ làm không?
Dùng được để tự theo dõi chất lượng phần việc của mình trước kỳ đánh giá, nhất là những phần không có chỉ số rõ. Khi trình bày với quản lý, nên kèm dấu hiệu bên ngoài như phản hồi của đồng nghiệp hay số lần phải sửa, vì tự chấm thuần tuý khó thuyết phục người khác.