Khi được tăng lương lần đầu, cách giữ được lợi ích của nó là quyết định trước phần tăng thêm sẽ đi đâu, theo một tỷ lệ cụ thể, ngay từ tháng lương mới đầu tiên. Không làm vậy, phần tăng thường lặng lẽ tan vào chi tiêu hằng ngày trong vài tháng, và đến cuối năm bạn có thu nhập cao hơn nhưng không thấy tài chính khá hơn chút nào.
Bài này không bàn chuyện xin tăng lương hay đàm phán, phần đó thuộc các trang chuyên về nghề nghiệp. Ở đây chỉ có phần sau khi quyết định tăng lương đã có: tính phần tăng thật về tay, chia nó, nhận ra chi tiêu phình theo thu nhập bằng con số, và nhìn lại sau sáu tháng. Các con số đều là ví dụ giả định.
Tính phần tăng thật về tay, không phải phần tăng trên quyết định
Mức tăng trên quyết định là mức trên lương gộp. Phần thật về tay nhỏ hơn vì đi qua các khoản trích bắt buộc và thuế. Ví dụ giả định:
| Chỉ số | Trước tăng lương | Sau tăng lương | Chênh lệch |
|---|---|---|---|
| Lương gộp | 10 triệu | 11,5 triệu | +1,5 triệu |
| Các khoản trích và thuế (ví dụ giả định) | Khoảng 1,1 triệu | Khoảng 1,45 triệu | +0,35 triệu |
| Tiền về tay | Khoảng 8,9 triệu | Khoảng 10,05 triệu | Khoảng +1,15 triệu |
Trong ví dụ, mức tăng 1,5 triệu trên quyết định trở thành khoảng 1,15 triệu về tay. Tỷ lệ chênh của bạn có thể khác, tuỳ mức căn cứ đóng bảo hiểm, giảm trừ và quy định hiện hành. Cách chắc nhất là chờ phiếu lương đầu tiên theo mức mới, đọc dòng thực nhận, rồi mới chia.
Nếu lập kế hoạch trên con số 1,5 triệu, bạn sẽ chia ra nhiều hơn số tiền mình thật sự có, và cuối tháng lại thiếu như trước, có khi còn thiếu hơn. Sai lệch nhỏ này là một trong những lý do phổ biến khiến người ta cảm thấy tăng lương mà không khá hơn.
Vì sao phần tăng thêm hay tan biến
Có ba cơ chế thường gặp. Thứ nhất, những khoản chi linh hoạt tự nở ra để lấp chỗ trống: ăn trưa ở chỗ nhỉnh hơn, gọi xe thay vì đi xe buýt, mua sắm thường xuyên hơn. Mỗi thay đổi nhỏ đến mức không ai coi là quyết định, nhưng cộng lại có thể bằng cả phần tăng.
Thứ hai, chi phí cố định mới xuất hiện: chuyển sang phòng thuê rộng hơn, đăng ký thêm vài dịch vụ, bắt đầu một khoản trả góp vì nghĩ “giờ mình kham được”. Chi phí cố định khó rút lại hơn chi phí linh hoạt, nên một khi đã tăng thì thường ở lại.
Thứ ba, cảm giác thích nghi. Các nhà tâm lý gọi hiện tượng con người nhanh chóng quen với mức sống mới, coi nó là bình thường, là thích nghi khoái lạc. Sau vài tháng, mức chi mới không còn mang lại cảm giác dễ chịu như lúc đầu, nhưng quay về mức cũ lại thấy thiếu thốn. Nghiên cứu về thu nhập và hạnh phúc, như của Kahneman và Deaton (2010) và các nghiên cứu sau đó của Killingsworth, cho thấy mối quan hệ giữa thu nhập và cảm nhận hài lòng phức tạp hơn một đường thẳng; nhưng ở mức đời thường, ai cũng có thể quan sát thấy niềm vui từ một món chi mới phai đi khá nhanh.
Không có cơ chế nào trong ba cơ chế trên là sai về đạo đức. Chúng chỉ là lý do để quyết định trước, thay vì để phần tăng tự trôi.
Chia phần tăng thêm theo tỷ lệ đặt trước
Chọn tỷ lệ chia trước khi tiền về, ghi nó ra và giữ ít nhất sáu tháng. Ví dụ giả định với phần tăng thật về tay 1,15 triệu:
| Phần | Tỷ lệ ví dụ | Số tiền mỗi tháng | Dùng cho |
|---|---|---|---|
| Nâng mức để dành hoặc dự phòng | 50% | Khoảng 575 nghìn | Chuyển ngay ngày lương, cộng vào khoản để dành sẵn có |
| Trả nhanh hơn một khoản nợ (nếu có) | 20% | Khoảng 230 nghìn | Nếu không có nợ, gộp vào phần trên |
| Nâng chất lượng sống có chủ đích | 30% | Khoảng 345 nghìn | Một hai thay đổi cụ thể bạn chọn, ví dụ bữa trưa tốt hơn, một lớp thể thao |
Phần thứ ba quan trọng không kém hai phần đầu. Tăng lương mà không cho phép mình sống tốt hơn chút nào dễ dẫn đến cảm giác thiệt thòi, và cảm giác đó thường kết thúc bằng một đợt chi tiêu bù. Cho phép một phần rõ ràng, có tên, cho việc nâng chất lượng sống giữ được cả niềm vui lẫn kỷ luật.
Tỷ lệ năm mươi, hai mươi, ba mươi chỉ là ví dụ. Người đang có khoản nợ chi phí cao có thể muốn dồn nhiều hơn vào trả nợ; người đang gửi tiền về cho cha mẹ có thể muốn tăng phần đó. Cái quan trọng là có tỷ lệ, có tên cho từng phần, và quyết định trước khi tiền về.
Phần nâng chất lượng sống: chọn có chủ đích, không để tự trôi
Phần ba mươi phần trăm cho phép nâng chất lượng sống chỉ có ý nghĩa nếu nó được dùng cho những thứ bạn đã chọn, không phải chảy vào hàng chục khoản nhỏ không tên. Cách làm là viết ra một hai thay đổi cụ thể và gắn số tiền vào từng thay đổi. Ví dụ giả định: 200 nghìn mỗi tháng cho một lớp bơi cuối tuần, 145 nghìn cho bữa sáng đầy đủ hơn trước khi đi làm.
Khi chọn, có thể tham khảo vài hướng mà nghiên cứu về tiền và mức hài lòng hay nhắc tới. Thí nghiệm của Dunn, Aknin và Norton (2008) cho thấy những người được yêu cầu chi một khoản nhỏ cho người khác báo cáo cảm thấy vui hơn so với những người chi cho chính mình. Điều đó không có nghĩa phải chi phần tăng cho người khác, nhưng gợi ý rằng một bữa ăn mời cha mẹ, một món quà nhỏ cho em, có thể mang lại nhiều hơn số tiền của nó. Kết quả nghiên cứu về chủ đề này cũng có giới hạn và không áp dụng như công thức cho mọi người.
Sau ba tháng, hỏi lại: thay đổi nào vẫn khiến mình thấy đáng, thay đổi nào đã thành thói quen không còn cảm giác gì. Thay đổi thuộc nhóm sau có thể được thay bằng một thứ khác, hoặc chuyển phần tiền đó sang để dành.
Nhận ra chi tiêu phình theo thu nhập bằng ba con số
Chi phí cố định trên tiền về tay. Ghi con số này tháng trước khi tăng lương và mỗi tháng sau đó. Nếu tỷ lệ giữ nguyên hoặc giảm, chi phí cố định đang không phình theo thu nhập. Nếu tỷ lệ tăng, có khoản cố định mới đã xuất hiện; tìm xem là khoản nào và nó có đúng là điều bạn muốn không.
Tỷ lệ để dành thực tế. Nếu bạn đã quyết định đưa một nửa phần tăng vào để dành, tỷ lệ để dành trên tiền về tay phải tăng lên tương ứng. Trong ví dụ, từ khoảng 6% lên khoảng 11%. Tỷ lệ không đổi nghĩa là phần tăng đã đi đâu đó khác.
Chi linh hoạt trung bình tuần. So trung bình bốn tuần trước và bốn tuần sau tăng lương. Mức tăng ở đây nên xấp xỉ phần bạn đã cho phép nâng chất lượng sống. Vượt xa hơn là dấu hiệu của những thay đổi nhỏ không ai quyết định.
Đọc ba con số cùng nhau. Một con số lệch chưa nói được gì nhiều; hai ba con số cùng lệch theo một hướng trong ba tháng liền mới là tín hiệu đáng xem lại. Đừng phán từ một tháng, nhất là tháng có lễ, Tết hay khoản bất thường.
Khi muốn nâng chi phí cố định: chờ, rồi tính
Tăng lương lần đầu thường đi kèm mong muốn thay đổi lớn: chuyển nhà, đổi xe, mua món đồ đã chờ lâu. Những thay đổi này đều chính đáng, nhưng chúng làm tăng chi phí cố định trong nhiều tháng hay nhiều năm. Một nguyên tắc hữu ích là chờ ít nhất ba tháng nhận mức lương mới rồi mới quyết, để chắc rằng mức thu nhập mới ổn định và bạn đã biết rõ phần tăng thật về tay.
Khi đã chờ đủ, tính trước tỷ lệ chi phí cố định mới trên tiền về tay. Ví dụ giả định: chuyển sang phòng thuê đắt hơn 800 nghìn mỗi tháng sẽ dùng gần bảy phần mười phần tăng thật. Nếu đó là thay đổi bạn thật sự muốn, ví dụ để đi làm gần hơn và có thêm thời gian, thì nó có thể đáng. Nhưng hãy biết rằng phần còn lại cho để dành từ lần tăng lương này chỉ còn rất ít.
Điều nên tránh là cùng lúc nâng nhiều khoản cố định, mỗi khoản tưởng nhỏ, đến mức tổng vượt cả phần tăng. Khi đó, tăng lương làm tài chính của bạn mỏng manh hơn chứ không vững hơn, vì chi phí cố định cao hơn trong khi khoản đệm không thêm.
Nhìn lại sau sáu tháng
Sau sáu tháng nhận mức lương mới, đặt các con số trước và sau cạnh nhau. Ví dụ giả định:
| Chỉ số | Trước tăng lương | Sau sáu tháng | Đọc thế nào |
|---|---|---|---|
| Tiền về tay | 8,9 triệu | 10,05 triệu | Phần tăng thật khoảng 1,15 triệu |
| Tỷ lệ chi phí cố định | 42% | 40% | Chi phí cố định không phình theo thu nhập |
| Tỷ lệ để dành thực tế | 6% | 10% | Gần đạt mức đặt ra 11% |
| Số tháng chi tiêu có trong khoản dự phòng | 1,2 | 2 | Khoản đệm đã dày thêm rõ rệt |
Nếu các con số cho thấy phần tăng đã đi đúng chỗ, đó là thành quả đáng ghi lại. Nếu không, đừng tự trách; tìm khoản nào đã nở ra, quyết định giữ hay cắt nó, rồi đặt lại tỷ lệ cho sáu tháng tới.
Lần tăng lương sau sẽ dễ hơn nhiều, vì bạn đã có sẵn cách làm: đọc phiếu lương mới, tính phần tăng thật, chia theo tỷ lệ, theo dõi ba con số. Một thói quen hình thành từ lần đầu có thể đi theo bạn qua nhiều lần tăng lương sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Được tăng lương thì nên để dành bao nhiêu phần tăng thêm?
Không có tỷ lệ chung. Nhiều người chọn đưa khoảng một nửa phần tăng thật về tay vào để dành hoặc trả nợ, phần còn lại cho phép nâng chất lượng sống có chủ đích. Quan trọng là quyết định tỷ lệ trước khi tiền về.
Vì sao tăng lương mà tiền về tay tăng ít hơn?
Mức tăng trên quyết định là trên lương gộp. Phần tăng đi qua các khoản trích bảo hiểm bắt buộc và thuế theo quy định hiện hành, nên phần thật về tay nhỏ hơn. Hãy đọc phiếu lương đầu tiên theo mức mới trước khi chia.
Thích nghi khoái lạc là gì?
Đó là xu hướng con người nhanh chóng quen với mức sống mới và coi nó là bình thường. Niềm vui từ một khoản chi mới phai dần, nhưng quay lại mức cũ thì thấy thiếu. Hiểu điều này giúp bạn thận trọng khi nâng chi phí cố định.
Có nên chuyển nhà ngay khi được tăng lương không?
Nên chờ ít nhất vài tháng nhận mức lương mới để chắc thu nhập ổn định và biết rõ phần tăng thật. Sau đó tính chi phí cố định mới trên tiền về tay để biết phần tăng còn lại cho để dành là bao nhiêu.
Làm sao biết chi tiêu đang phình theo thu nhập?
Theo dõi ba con số mỗi tháng: tỷ lệ chi phí cố định trên tiền về tay, tỷ lệ để dành thực tế và chi linh hoạt trung bình tuần. Nếu hai ba con số cùng lệch theo hướng xấu trong ba tháng liền, chi tiêu đang phình.