Số tháng trụ được là số tháng bạn sống được bằng tiền đang có nếu thu nhập dừng hẳn từ hôm nay. Cách tính: tiền có thể dùng trong vài ngày chia cho chi tiêu nền mỗi tháng, tức mức chi tối thiểu để đời sống vẫn vận hành. Đây là chỉ số đơn giản nhất cho biết tài chính của bạn chịu được cú sốc đến đâu, và nên được xem lại mỗi quý.
Khái niệm quỹ dự phòng và nên giữ bao nhiêu tháng đã có nhiều bài viết. Bài này đi vào phần đo: tiền nào được tính và tính thế nào, chi tiêu nền trong kịch bản mất việc khác chi tiêu nền bình thường ra sao, ba kịch bản nên thử, và cách đọc chỉ số qua các quý. Mọi số liệu là ví dụ giả định.
Tử số: ba lớp tiền theo độ nhanh
Không phải mọi đồng tiền bạn có đều dùng được ngay khi mất thu nhập. Chia tiền thành ba lớp theo thời gian để biến thành tiền chi tiêu, và chỉ tính đủ lớp một và hai.
| Lớp | Gồm | Thời gian | Tính vào số tháng trụ |
|---|---|---|---|
| 1. Dùng ngay | Tiền mặt, tài khoản thanh toán, ví điện tử | Trong ngày | Tính đủ |
| 2. Rút trong vài ngày | Tiền gửi có thể rút trước hạn, khoản đệm để riêng | Vài ngày, có thể mất một phần lãi | Tính đủ hoặc trừ phần mất khi rút trước |
| 3. Cần vài tuần trở lên | Bán đồ dùng có giá trị, đòi khoản cho mượn, tài sản khác | Vài tuần, giá không chắc | Không tính, hoặc tính một phần rất thận trọng |
| Không tính | Quỹ khoản theo năm đã có chủ (học phí sắp đóng), tiền giữ hộ người khác | Không tính |
Quỹ học phí sắp đóng là chỗ hay tính nhầm. Khi mất thu nhập, học phí của con vẫn phải đóng; nếu đã tính nó vào chi tiêu nền, đừng tính quỹ đó vào tử số nữa, nếu không bạn đếm hai lần cùng một khoản tiền. Hạn mức thẻ tín dụng còn trống cũng không phải tiền của bạn; đó là nợ tương lai, không nằm trong tử số.
Mẫu số: chi tiêu nền trong kịch bản mất việc
Chi tiêu nền bình thường là phần tối thiểu của chi tiêu hằng tháng khi mọi thứ vẫn ổn. Khi mất thu nhập, con số này thay đổi theo hai hướng. Một số khoản giảm: chi phí đi lại đi làm, ăn trưa ở chỗ làm, quần áo công sở. Một số khoản tăng hoặc mới xuất hiện: chi phí tìm việc, có thể là các khoản bảo hiểm mà trước đây nơi làm việc đóng một phần, nay bạn phải tự cân nhắc đóng tiếp theo quy định hiện hành.
Ví dụ giả định: chi tiêu nền bình thường 9 triệu. Trong kịch bản mất việc, bớt đi lại và ăn trưa khoảng 1,2 triệu, thêm chi phí tìm việc và các khoản tự đóng khoảng 0,8 triệu. Chi tiêu nền kịch bản mất việc khoảng 8,6 triệu. Khoản trả nợ hằng tháng vẫn còn đó và phải tính trong chi tiêu nền, trừ khi bạn đã có phương án giãn nợ cụ thể.
Tính một lần cho kỹ và ghi lại. Từ đó mỗi quý chỉ cần chỉnh khi đời sống thay đổi: chuyển nhà, thêm khoản trả góp, có con, cha mẹ cần hỗ trợ thêm. Một lỗi hay gặp là lấy chi tiêu trung bình hiện tại làm mẫu số thay cho chi tiêu nền. Cách đó cho chỉ số thấp hơn và trông đáng lo hơn thực tế, vì khi mất thu nhập, phần lớn người sẽ tự kéo chi tiêu về gần mức nền trong vài tuần. Ngược lại, lấy một mức nền quá khắt khe mà gia đình không sống nổi lại cho chỉ số đẹp giả. Mức nền đúng là mức bạn tin cả nhà sống được ba tháng mà không ai kiệt sức.
Ba kịch bản nên thử
Mất toàn bộ thu nhập không phải kịch bản duy nhất, thậm chí không phải kịch bản hay gặp nhất. Thử ba kịch bản cho một bức tranh đủ hơn. Ví dụ giả định một hộ hai người, thu nhập về tay 16 và 12 triệu, chi tiêu nền cả hộ trong kịch bản xấu 15 triệu, tiền lớp một và hai 54 triệu:
| Kịch bản | Thu nhập còn lại | Hụt mỗi tháng | Số tháng trụ được |
|---|---|---|---|
| Cả hai cùng mất thu nhập | 0 | 15,0 | 3,6 |
| Người thu nhập cao mất việc | 12,0 | 3,0 | 18 |
| Cả hai bị giảm một phần ba thu nhập | Khoảng 18,7 | Không hụt nếu chi tiêu về mức nền | Không giới hạn trên giấy, nhưng gần như không còn để dành |
Với hộ hai thu nhập, chỉ số theo kịch bản cả hai cùng mất thu nhập thường thấp đáng ngại, nhưng xác suất xảy ra cũng thấp hơn, trừ khi hai người làm cùng ngành, cùng công ty. Kịch bản một người mất việc thường là kịch bản đáng chuẩn bị nhất. Với hộ một thu nhập, kịch bản đầu là kịch bản chính.
Kịch bản giảm thu nhập cho thấy một điều khác: trên giấy hộ không hụt, nhưng chỉ khi chi tiêu được kéo về đúng mức nền. Nếu chi tiêu thật đang cao hơn nền nhiều, khoảng cách đó phải được cắt rất nhanh, việc thường khó hơn trên giấy.
Theo dõi qua các quý
Số tháng trụ được nên được ghi cùng ngày với bảng tài sản và nợ. Ví dụ giả định một người đi làm, chi tiêu nền kịch bản mất việc 8,6 triệu:
| Quý | Tiền lớp 1 và 2 (triệu) | Chi tiêu nền (triệu) | Số tháng trụ được | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Quý 1 | 14,0 | 8,6 | 1,6 | |
| Quý 2 | 19,5 | 8,6 | 2,3 | |
| Quý 3 | 22,0 | 9,4 | 2,3 | Chuyển phòng, chi tiêu nền tăng |
| Quý 4 | 27,5 | 9,4 | 2,9 |
Quý 3 là ví dụ cho việc chỉ số đứng yên dù tiền tăng: chuyển phòng làm chi tiêu nền tăng 0,8 triệu, nên tiền tăng 2,5 triệu cũng chỉ giữ chỉ số ở mức cũ. Đây là lý do nên theo dõi số tháng chứ không chỉ số tiền: số tiền tăng có thể che một chi tiêu nền đang tăng nhanh hơn.
Nhịp tăng của chỉ số cũng cho biết bao lâu nữa bạn đạt mức tự đặt. Với nhịp khoảng 0,4 tháng mỗi quý như ví dụ, từ 2,9 lên 4 tháng cần thêm khoảng ba quý, nếu chi tiêu nền không đổi.
Hai đòn bẩy để nâng chỉ số, và vì sao đòn thứ hai mạnh hơn ta nghĩ
Số tháng trụ được là một phân số, nên có hai cách làm nó tăng: tăng tử số bằng cách để dành thêm, hoặc giảm mẫu số bằng cách hạ chi tiêu nền. Đa số người chỉ nghĩ đến cách thứ nhất. Nhưng giảm chi tiêu nền có tác dụng kép: mỗi đồng chi tiêu nền giảm đi vừa làm mẫu số nhỏ lại, vừa để lại thêm một đồng thặng dư mỗi tháng để tăng tử số.
Ví dụ giả định: tiền lớp một và hai 27,5 triệu, chi tiêu nền 9,4 triệu, chỉ số 2,9 tháng, thặng dư 2 triệu mỗi tháng. Cách một: giữ nguyên chi tiêu, sau sáu tháng tử số thành 39,5 triệu, chỉ số khoảng 4,2 tháng. Cách hai: hạ chi tiêu nền 0,8 triệu, ví dụ đổi gói cước, chuyển một khoản trả góp đã hết hạn sang để dành, chi tiêu nền còn 8,6 triệu và thặng dư thành 2,8 triệu. Sau sáu tháng, tử số 44,3 triệu, chỉ số khoảng 5,2 tháng. Chênh lệch một tháng trụ được từ một khoản giảm chi tiêu nền không lớn.
Điều này không có nghĩa phải cắt chi tiêu nền bằng mọi giá. Chi tiêu nền gồm những thứ giữ đời sống vận hành, và cắt sai chỗ, như bỏ bảo dưỡng xe, bỏ khám bệnh, sẽ quay lại thành chi phí lớn hơn. Nhưng mỗi khi có cơ hội hạ một khoản nền mà không hại gì, như hết một khoản trả góp, đổi một hợp đồng dịch vụ, nên biết rằng tác dụng của nó lên khả năng chống chịu lớn hơn con số tiết kiệm nhìn thấy.
Đặt mức tự chọn theo độ ổn định thu nhập
Bao nhiêu tháng là đủ không có câu trả lời chung, nhưng có vài yếu tố giúp bạn tự chọn. Thu nhập càng không đều, càng phụ thuộc vào một nguồn, càng khó tìm việc thay thế trong ngành của bạn, thì mức nên cao hơn. Có người phụ thuộc, có khoản nợ lớn phải trả đều, hoặc là trụ cột duy nhất của gia đình cũng đẩy mức lên. Hộ hai thu nhập ở hai ngành khác nhau có thể chọn mức thấp hơn.
Viết ra mức tự chọn và lý do, ví dụ: "Bốn tháng, vì làm hợp đồng theo dự án, tìm dự án mới thường mất hai đến ba tháng." Lý do quan trọng hơn con số, vì khi hoàn cảnh đổi, bạn biết cần chỉnh theo hướng nào.
Cũng nên nghĩ về mức tối thiểu trước mức mục tiêu. Với người đang ở dưới một tháng, việc đưa chỉ số lên một tháng có tác động lớn đến khả năng chịu một sự cố nhỏ như sửa xe, ốm vài ngày, hơn là bàn về sáu tháng hay chín tháng.
Giới hạn của chỉ số
Số tháng trụ được giả định chi tiêu nền giữ nguyên và không có biến cố chồng biến cố. Trong thực tế, mất việc có thể đi kèm ốm đau, hoặc rơi vào tháng có học phí. Chỉ số là điểm khởi đầu để hình dung, không phải lời bảo đảm bạn sẽ trụ được đúng chừng ấy tháng.
Chỉ số cũng không tính các nguồn đỡ khác như trợ cấp thất nghiệp nếu bạn đủ điều kiện theo quy định hiện hành, hay sự hỗ trợ của gia đình. Những nguồn này có thể kéo dài thời gian thật, nhưng không nên tính vào chỉ số chính vì chúng không chắc chắn hoặc có điều kiện. Có thể ghi chú riêng.
Và cũng như mọi chỉ số, đừng để nó chiếm hết sự chú ý. Một người dồn mọi đồng vào khoản đệm trong khi đang trả một khoản nợ lãi cao, hoặc bỏ qua việc học nâng nghề vốn làm tăng khả năng tìm việc, có thể đang tối ưu một con số mà làm yếu đi chính khả năng chống chịu nó định đo.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tính hạn mức thẻ tín dụng vào số tháng trụ được không?
Không. Hạn mức thẻ là khả năng vay, không phải tiền của bạn. Dùng thẻ để sống khi mất thu nhập nghĩa là nợ tăng nhanh với chi phí cao. Có thể ghi chú hạn mức như một nguồn cuối cùng, nhưng không đưa vào chỉ số.
Chi tiêu nền có gồm khoản trả nợ không?
Có, khoản trả nợ bắt buộc hằng tháng nằm trong chi tiêu nền vì không trả sẽ phát sinh phạt và ảnh hưởng lịch sử tín dụng. Nếu đã có phương án giãn nợ cụ thể và chắc chắn, có thể tính một kịch bản phụ với khoản trả thấp hơn.
Hộ hai vợ chồng nên tính chỉ số chung hay riêng?
Tính chung cho cả hộ với ba kịch bản như trong bài, vì chi tiêu nền là của cả hộ. Nếu mỗi người có tiền riêng đáng kể, có thể tính thêm chỉ số riêng cho từng người để biết mỗi người tự đứng được bao lâu.
Số tháng trụ được giảm sau khi mua một món lớn có sao không?
Không sao nếu đó là quyết định có tính trước và chỉ số vẫn trên mức tối thiểu bạn đặt. Điều cần là biết trước chỉ số sẽ giảm bao nhiêu và mất bao lâu để quay lại. Nếu món lớn làm chỉ số xuống dưới một tháng, nên cân nhắc hoãn.
Có nên giữ toàn bộ khoản đệm bằng tiền mặt ở nhà không?
Tiền mặt ở nhà có rủi ro mất, cháy và dễ bị tiêu. Đa số người giữ một phần nhỏ ở nhà cho tình huống không rút được tiền, phần còn lại ở nơi rút được trong vài ngày. Chọn nơi cụ thể là chuyện riêng của bạn; điều quan trọng là tiền tách khỏi tiền chi tiêu.