Khoản gửi về cho cha mẹ nên được đặt như một khoản cố định trong ngân sách, với mức chọn từ tiền về tay sau chi phí thiết yếu, và được nói rõ với gia đình là đều đặn bao nhiêu, linh hoạt lúc nào. Làm vậy giúp người con gửi được lâu dài, còn cha mẹ biết chắc khoản nào có thể trông vào thay vì nhận lúc nhiều lúc ít.
Mỗi nhà một hoàn cảnh. Có nhà cha mẹ còn làm, khoản gửi về là tấm lòng; có nhà khoản đó là nguồn sống chính hay để trả nợ chung. Bài viết không phán mức nào là đủ hiếu thảo, chỉ đưa ra cách tính, cách ghi, cách điều chỉnh và vài câu nói giúp hai bên hiểu nhau. Các con số đều là ví dụ giả định.
Ba cách đặt mức gửi về và chỗ hợp, chỗ vướng
Có ba cách phổ biến để quyết định gửi về bao nhiêu. Ví dụ giả định với tiền về tay 10 triệu đồng mỗi tháng:
| Cách đặt mức | Ví dụ giả định | Hợp khi | Vướng ở đâu |
|---|---|---|---|
| Số cố định mỗi tháng | 1,5 triệu đồng | Cha mẹ cần một khoản đều để lo chi tiêu, thu nhập của bạn ổn định | Tháng thu nhập giảm vẫn phải gửi đủ, dễ phải vay |
| Tỷ lệ trên tiền về tay | 15%, tức 1,5 triệu tháng này, có thể 1,8 triệu tháng có làm thêm | Thu nhập lên xuống, cha mẹ không phụ thuộc hẳn vào khoản này | Cha mẹ khó lên kế hoạch vì không biết trước số tiền |
| Mức sàn cộng phần thêm | Sàn 1 triệu, cộng 10% phần thu nhập vượt mức bình thường | Muốn vừa đều đặn vừa chia sẻ khi có thu nhập tốt | Phải ghi chép rõ hơn hai cách kia |
Với người mới đi làm, cách mức sàn cộng phần thêm thường dễ giữ nhất: phần sàn đủ nhỏ để không bao giờ phải vay, phần thêm cho phép chia sẻ khi có thưởng hay làm thêm. Phần sàn nên được tính như tiền thuê nhà, tức là chi trước khi chi bất cứ thứ gì khác.
Dù chọn cách nào, đừng bắt đầu bằng mức cao rồi phải hạ xuống. Với cha mẹ, việc khoản gửi về giảm đi dễ bị hiểu là con gặp chuyện hoặc con bớt quan tâm, trong khi tăng dần lại là tin vui. Đó là lý do nên chọn mức khởi đầu thận trọng.
Tính phần có thể gửi về từ bảng chi tiêu của chính mình
Mức gửi về hợp lý là mức bạn giữ được mười hai tháng mà không phải vay ai. Để tìm con số đó, làm theo thứ tự:
- Lấy tiền về tay phần đều, không tính thưởng và làm thêm.
- Trừ chi phí cố định không cắt được: thuê nhà, điện nước, đi lại, khoản trả nợ đến hạn.
- Trừ chi phí sống tối thiểu: ăn uống ở mức bình thường, không phải mức nhịn.
- Trừ một khoản đệm nhỏ cho chuyện bất ngờ trong tháng, chẳng hạn một phần mười của số còn lại.
- Phần còn lại chia cho hai việc: gửi về nhà và để dành cho chính mình. Tỷ lệ chia giữa hai việc này là lựa chọn của bạn và gia đình.
- Chọn mức gửi về thấp hơn con số tính được một chút để có chỗ xoay khi có tháng khó.
Ví dụ giả định: tiền về tay phần đều 10 triệu, cố định 4 triệu, sống tối thiểu 3 triệu, đệm 300 nghìn, còn 2,7 triệu. Người này có thể chọn gửi về 1,5 triệu và để dành 1,2 triệu, hoặc gửi 2 triệu và để dành 700 nghìn tuỳ hoàn cảnh nhà. Điều quan trọng là quyết định được đưa ra trên con số, không phải trên cảm giác áy náy cuối tháng.
Nếu sau khi tính, phần còn lại gần như bằng không, đó là thông tin cần nói thật với gia đình, không phải lý do để vay thêm hay cắt vào bữa ăn của mình.
Ghi khoản gửi về sao cho cả hai bên đều thấy rõ
Trong bảng chi tiêu cá nhân, khoản gửi về nên có một dòng riêng, không lẫn vào “chi gia đình” hay “quà cáp”. Lý do là bạn cần biết chính xác trong một năm mình đã gửi bao nhiêu, tháng nào gửi thêm, vì việc gì. Những khoản phát sinh như tiền sửa nhà, tiền thuốc cho ông bà, tiền giỗ chạp nên ghi ở dòng thứ hai, tách khỏi khoản đều.
Sự tách bạch này có ích khi nhìn lại: nếu sau một năm phần phát sinh lớn hơn cả phần đều, có lẽ gia đình đang cần một mức đều cao hơn, hoặc cần một khoản dự trù riêng cho những việc lớn có thể đoán trước như sửa nhà theo mùa mưa. Ngược lại, nếu phần phát sinh hầu như không có, mức đều hiện tại có thể đã đủ.
Một số gia đình muốn con gửi tiền để cha mẹ “giữ hộ”, tức là tiền vẫn là của con nhưng cha mẹ cất. Đây là một thoả thuận khác hẳn với biếu tiền, nên được nói rõ từ đầu và ghi riêng. Lẫn lộn hai việc này là nguồn hiểu lầm hay gặp, nhất là khi người con cần lấy lại tiền để cưới vợ, chuyển việc hay chữa bệnh.
Về phía cha mẹ, không cần sổ sách cầu kỳ. Một lời nhắn ngắn mỗi lần gửi, ghi số tiền và tháng, là đủ để hai bên cùng có một bản ghi.
Nói chuyện với cha mẹ về mức gửi: vài câu mở lời
Nói mức đều trước, phần thêm sau. Câu mở có thể là: “Mỗi tháng con gửi về đều một khoản, tháng nào có thưởng con gửi thêm.” Cha mẹ biết được phần chắc chắn, không phải đoán từng tháng. Nếu nói ngược lại, chỉ nói những tháng gửi nhiều, cha mẹ dễ coi tháng nhiều là mức bình thường.
Nói thật về chi phí của mình. Nhiều cha mẹ ở quê không hình dung được tiền thuê nhà, đi lại ở thành phố. Kể ra vài con số thật, chẳng hạn tiền phòng và tiền ăn một tháng, giúp cha mẹ hiểu vì sao con chưa gửi được nhiều hơn mà không cần giải thích dài.
Hỏi cha mẹ cần gì, đừng đoán. Có khi cha mẹ cần một khoản đều nhỏ hơn bạn nghĩ, nhưng cần bạn lo hẳn một việc cụ thể như tiền bảo hiểm y tế hay tiền học của em. Một việc cụ thể dễ lo và dễ theo dõi hơn một khoản chung chung.
Báo trước khi phải giảm. Nếu có tháng bạn mất việc, giảm thu nhập hay có khoản lớn phải lo, nói trước với cha mẹ thay vì im lặng gửi ít đi. Phần lớn cha mẹ dễ thông cảm khi được báo trước hơn là khi tự phát hiện.
Khoản gửi về và phần an toàn của chính bạn
Người con có hiếu hay quên một điều: khoản an toàn của chính mình cũng là một cách lo cho cha mẹ. Nếu bạn gửi về gần hết phần dư mỗi tháng và không giữ lại gì, thì lần đầu tiên bạn ốm phải nghỉ việc, mất việc hay hỏng xe, người phải gánh lại chính là cha mẹ, có khi bằng khoản tiền bạn vừa gửi về. Vì vậy trong bước chia phần còn lại, nên giữ cho mình một phần đều, dù nhỏ, cho đến khi có được vài tháng chi tiêu để dự phòng.
Ví dụ giả định: phần còn lại sau chi phí là 2,7 triệu. Trong năm đầu, người này chọn gửi về 1,5 triệu và giữ 1,2 triệu cho mình. Khi khoản dự phòng của mình đủ khoảng ba tháng chi tiêu, họ có thể tăng phần gửi về lên. Thứ tự này không phải ích kỷ; nó là cách để khoản gửi về không bị gián đoạn khi có chuyện.
Nếu gia đình đang có việc gấp, như cha mẹ ốm nặng hay nợ đến hạn, thứ tự có thể đổi trong một giai đoạn. Khi đó hãy ghi rõ giai đoạn ấy bắt đầu và dự kiến kết thúc khi nào, để sau đó quay lại nhịp bình thường thay vì để tình trạng khẩn cấp kéo dài thành thói quen.
Khi anh chị em cùng gửi: chia phần theo con số, không theo cảm giác
Trong nhà nhiều anh chị em đi làm, chuyện ai gửi bao nhiêu dễ thành chỗ so bì. Cách bớt căng thẳng là thống nhất một tổng mức cha mẹ cần mỗi tháng, rồi chia theo khả năng chứ không chia đều. Ví dụ giả định: cha mẹ cần 4 triệu mỗi tháng; người anh có gia đình riêng và hai con gửi 1,5 triệu, người em độc thân gửi 1,5 triệu, người chị đang đi học thạc sĩ gửi 500 nghìn, còn 500 nghìn do cha mẹ tự lo từ lương hưu hay thu nhập riêng.
Một số nhà chọn chia theo tỷ lệ thu nhập, một số chọn mỗi người lo hẳn một việc: người lo tiền điện nước, người lo tiền thuốc. Cách nào cũng được, miễn là tất cả cùng biết. Một tin nhắn nhóm gia đình đầu năm ghi rõ ai lo phần nào đã đủ để tránh phần lớn hiểu lầm về sau.
Đừng biến việc gửi về thành cuộc thi giữa anh chị em. Người gửi ít hơn chưa chắc thương cha mẹ ít hơn; có thể họ đang gánh chi phí khác mà người ngoài không thấy. Con số chỉ là công cụ để chia việc cho rõ, không phải thước đo lòng hiếu thảo.
Nhìn lại khoản gửi về mỗi năm một lần
Cuối năm, đặt khoản gửi về cạnh thu nhập và chi tiêu của chính mình. Bảng nhìn lại ví dụ giả định:
| Chỉ số | Ví dụ giả định | Câu tự hỏi |
|---|---|---|
| Tổng gửi đều trong năm | 18 triệu | Có tháng nào không gửi được không, vì sao? |
| Tổng gửi phát sinh | 6 triệu | Những việc phát sinh có đoán trước được không? |
| Tỷ lệ gửi về trên tiền về tay cả năm | Khoảng 18% | Tỷ lệ này có làm mình phải vay hay bỏ để dành không? |
| Số tháng phải vay để gửi | 0 | Nếu khác 0, mức gửi đều đang cao so với khả năng |
| Thu nhập năm sau dự kiến | Tăng nhẹ | Có nên tăng mức đều, và tăng bao nhiêu? |
Nếu thu nhập tăng, có thể tăng mức gửi đều một bậc nhỏ và báo cho cha mẹ như một tin vui. Nếu năm qua phải vay để gửi, nên hạ mức đều xuống và giữ phần phát sinh linh hoạt, kèm lời giải thích thật.
Nhìn lại không phải để tính công với cha mẹ. Mục đích là giữ cho khoản gửi về bền được nhiều năm, vì cha mẹ càng lớn tuổi thì khoản này càng quan trọng, và một mức vừa sức giữ được mười năm có ý nghĩa hơn một mức cao chỉ giữ được vài tháng.
Câu hỏi thường gặp
Mới đi làm nên gửi về cho cha mẹ bao nhiêu?
Không có con số chung. Mức hợp lý là mức bạn giữ được đều đặn mà không phải vay ai, tính từ tiền về tay sau chi phí cố định và chi phí sống tối thiểu, có tính đến việc cha mẹ cần khoản này đến đâu.
Gửi số cố định hay theo phần trăm thu nhập thì tốt hơn?
Số cố định giúp cha mẹ dễ lên kế hoạch, phần trăm thì linh hoạt theo thu nhập của bạn. Nhiều người chọn cách kết hợp: một mức sàn cố định cộng thêm một phần khi có thưởng hay làm thêm.
Tháng khó khăn không gửi được thì nên làm gì?
Báo trước với cha mẹ và nói rõ lý do, thay vì vay để gửi hoặc im lặng gửi ít đi. Khi tình hình ổn lại, quay về mức đều. Nếu khó khăn kéo dài, cân nhắc hạ mức đều cho vừa sức.
Tiền nhờ cha mẹ giữ hộ có khác tiền biếu không?
Khác hẳn. Tiền giữ hộ vẫn là của bạn, còn tiền biếu là cho cha mẹ. Nên nói rõ từ đầu và ghi riêng hai khoản để tránh hiểu lầm khi bạn cần lấy lại tiền cho việc lớn của mình.
Anh chị em chia nhau gửi tiền về thế nào cho công bằng?
Thống nhất tổng mức cha mẹ cần rồi chia theo khả năng của từng người, hoặc mỗi người lo hẳn một việc. Ghi rõ trong nhóm gia đình để ai cũng biết, tránh so bì dựa trên cảm giác.