Cảm giác trống sau khi đạt được một mục tiêu lớn là phổ biến và có lời giải thích: con người thích nghi nhanh với điều tốt mới (thích nghi khoái lạc), thường tự đặt mình cạnh những người đi xa hơn (so sánh xã hội), và đôi khi đã đặt kỳ vọng rằng mục tiêu sẽ thay đổi mọi thứ. Hiểu ba cơ chế này không xoá được cảm giác, nhưng giúp không đọc nó thành “thành quả của mình chẳng có giá trị”.
Bài trình bày những gì nghiên cứu tâm lý nói ở mức chắc chắn, phân biệt điều đã được chứng minh với điều còn tranh luận, rồi đưa ra vài cách ghi nhận giúp thành quả đọng lại lâu hơn. Bài là thông tin chung, không chẩn đoán. Nếu cảm giác trống kéo dài nhiều tuần, kèm mất hứng thú, mệt mỏi, khó ngủ, đó là lúc nên tìm gặp chuyên gia sức khoẻ tinh thần, và phần cuối bài có nói rõ hơn.
Thích nghi khoái lạc: niềm vui có hạn sử dụng
Năm 1971, hai nhà tâm lý học Philip Brickman và Donald Campbell đưa ra ý tưởng sau này được gọi là “vòng xoay khoái lạc”: sau một thay đổi tốt hay xấu, cảm xúc của con người có xu hướng quay dần về mức nền quen thuộc. Một nghiên cứu nổi tiếng của Brickman, Coates và Janoff-Bulman năm 1978 so sánh người trúng số với những người khác và thấy mức hạnh phúc tự đánh giá của người trúng số không cao hơn bao nhiêu sau một thời gian.
Nghiên cứu năm 1978 có cỡ mẫu nhỏ, và các nghiên cứu sau cho thấy bức tranh phức tạp hơn: con người không thích nghi hoàn toàn với mọi thứ, mức độ thích nghi khác nhau giữa từng người, và một số thay đổi lớn như mất việc kéo dài hay khuyết tật có thể để lại tác động lâu. Nhưng xu hướng chung, rằng niềm vui từ một thành quả cụ thể phai nhanh hơn ta dự đoán, được ủng hộ khá rộng.
Áp vào thành quả: ngày nhận bằng, ngày được thăng chức, ngày trả xong khoản nợ mang lại niềm vui thật, nhưng vài tuần sau, điều đó trở thành “bình thường mới”. Cảm giác trống không có nghĩa thành quả mất giá trị; nó chỉ có nghĩa hệ cảm xúc đã làm đúng việc của nó là thích nghi.
So sánh xã hội: mốc so luôn dời lên
Leon Festinger năm 1954 đề xuất thuyết so sánh xã hội: con người đánh giá năng lực và ý kiến của mình một phần bằng cách so với người khác. Khi so với người đi xa hơn (so sánh hướng lên), ta dễ thấy mình thiếu; khi so với người khó khăn hơn (so sánh hướng xuống), ta dễ thấy hài lòng hơn.
Đạt một mục tiêu thường đưa người ta vào một nhóm so sánh mới. Sinh viên tốt nghiệp giờ so với người đi làm; người vừa lên vị trí trưởng nhóm giờ so với các trưởng nhóm lâu năm; người trả xong nợ giờ so với người đã có nhà. Mốc so dời lên đúng lúc mình vừa đạt mốc cũ, và cảm giác “chưa là gì” xuất hiện ngay sau cảm giác “đã làm được”.
Mạng xã hội làm việc này mạnh hơn: những gì người khác chia sẻ thường là phần nổi bật nhất của đời họ. Đặt hành trình đầy đủ của mình, có cả những ngày tệ, cạnh phần nổi bật của người khác là một phép so lệch ngay từ đầu.
Kỳ vọng đặt sai chỗ
Mục tiêu gánh quá nhiều kỳ vọng. Nhiều người đặt mục tiêu kèm một niềm tin ngầm: khi đạt được, mình sẽ hết lo, sẽ tự tin, sẽ được tôn trọng. Mục tiêu chỉ có thể mang lại điều nó thực sự là, ví dụ một tấm bằng, một vị trí, một khoản tiền. Phần kỳ vọng còn lại không được đáp ứng, và chỗ hụt đó cảm thấy như trống rỗng.
Hành trình đã là phần chính của đời sống. Theo đuổi một mục tiêu lâu năm cho ta một nhịp, một lý do mỗi ngày, một nhóm người đồng hành. Đạt mục tiêu cũng là mất những thứ đó. Cảm giác trống đôi khi là nhớ hành trình hơn là chê đích đến.
Tiền và hạnh phúc. Nếu mục tiêu là thu nhập, nghiên cứu về tiền và hạnh phúc cho thấy mối liên hệ có nhưng không đơn giản. Kahneman và Deaton (2010) ghi nhận đánh giá cuộc sống tăng theo thu nhập, còn cảm xúc hằng ngày chững lại ở một ngưỡng; Killingsworth (2021) với dữ liệu khác thấy cảm xúc vẫn tăng theo thu nhập; nghiên cứu hợp tác năm 2023 của Killingsworth, Kahneman và Mellers cho rằng ở nhóm người không hạnh phúc nhất, cảm xúc chững lại, còn với số đông thì tiếp tục tăng. Điều chắc chắn: thu nhập cao hơn không tự động mang lại cảm giác đủ.
Đọc cảm giác trống: bình thường hay cần chú ý
Bảng dưới không phải công cụ chẩn đoán, chỉ giúp phân biệt cảm giác phổ biến sau khi đạt mục tiêu với những dấu hiệu cần được quan tâm hơn:
| Thường gặp, thường qua đi | Đáng chú ý, nên nói với người thân hoặc chuyên gia |
|---|---|
| Hụt hẫng vài ngày đến vài tuần sau mốc lớn | Buồn, trống rỗng kéo dài nhiều tuần không giảm |
| Thấy thiếu nhịp sống cũ của hành trình | Mất hứng thú với hầu hết mọi thứ, kể cả việc từng thích |
| Thấy mình “chưa là gì” khi so với người khác | Thấy mình vô giá trị, tự trách nặng nề |
| Phân vân không biết làm gì tiếp | Khó ngủ hoặc ngủ quá nhiều, mệt mỏi kéo dài, ăn uống thay đổi rõ |
| Vẫn vui được với những việc nhỏ khác | Có ý nghĩ làm hại bản thân |
Nếu những dấu hiệu ở cột phải xuất hiện, đặc biệt là ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay người thân tin cậy và cơ sở y tế hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần. Đó không phải là chuyện ghi chép hay suy nghĩ lại có thể giải quyết một mình.
Cách ghi nhận để thành quả đọng lại lâu hơn
Không có cách nào chặn hoàn toàn thích nghi khoái lạc, nhưng có vài việc giúp thành quả không trôi đi không dấu vết. Làm trong vòng một hai tuần sau khi đạt mốc:
- Viết lại hành trình một trang: bắt đầu từ đâu, những lúc khó nhất, ai đã giúp, điều đã học. Viết về hành trình, không chỉ về đích.
- Đặt cạnh con số trước–sau: nếu có số liệu (nợ còn bao nhiêu lúc đầu, điểm bắt đầu của kỹ năng), ghi lại. Mốc so tốt nhất là chính mình một năm trước, không phải người khác hôm nay.
- Cảm ơn cụ thể những người đã góp: một tin nhắn, một cuộc gọi nói rõ họ đã giúp điều gì.
- Đánh dấu bằng một nghi thức nhỏ: một bữa ăn, một chuyến đi bộ, một vật kỷ niệm; điều gì đó gắn với ký ức của mốc này.
- Đọc lại sau ba tháng: mở trang hành trình ra đọc. Nhiều người thấy niềm tự hào quay lại khi đọc những chi tiết đã quên.
Những việc này không làm cảm giác vui kéo dài mãi, nhưng biến một khoảnh khắc thành một ký ức có hình dạng, dễ quay lại hơn.
Ví dụ giả định: ba tháng sau khi trả xong khoản nợ
Một người mất ba năm để trả hết khoản nợ thẻ và khoản vay mua xe. Ngày chuyển khoản cuối cùng, chị thấy nhẹ nhõm và vui thật. Hai tuần sau, cảm giác đó gần như biến mất. Tháng thứ hai, chị bắt đầu thấy khó chịu: bạn bè cùng tuổi đã mua nhà, còn mình “chỉ mới về số không”.
Đọc theo ba cơ chế ở trên: thích nghi khoái lạc đã đưa cảm xúc về mức nền; so sánh xã hội đã dời mốc so từ “người đang nợ” sang “người đã có tài sản”; và có một kỳ vọng ngầm rằng hết nợ sẽ hết lo về tiền, trong khi lo lắng về tiền là thói quen ba năm, không tự tắt.
Chị làm ba việc. Viết một trang về ba năm trả nợ, với con số đầu và cuối: tổng nợ ban đầu, số tháng, những tháng suýt bỏ cuộc. Gọi cho người em đã cho mượn tiền đúng lúc khó nhất để cảm ơn cụ thể. Và đặt mốc so mới là chính mình ba năm trước. Ba tháng sau đọc lại trang viết, chị nói cảm giác tự hào quay lại, lần này đi kèm sự bình tĩnh hơn là phấn khích. Đây là ví dụ minh hoạ, không phải lời hứa rằng cách này hiệu quả với mọi người.
Chuyển từ đích đến sang nhịp đi
Một cách nhiều người thấy hữu ích là chú ý nhiều hơn tới nhịp làm hằng ngày thay vì chỉ những mốc lớn. Nếu niềm vui từ mốc lớn phai nhanh, thì những niềm vui nhỏ, đều đặn từ việc làm có ý nghĩa mỗi ngày, cộng lại, có thể bền hơn. Đây là tinh thần của nguyên tắc tiến bộ nhỏ mà Amabile và Kramer mô tả: ghi nhận những bước tiến nhỏ trong việc có ý nghĩa.
Điều này không có nghĩa là bỏ mục tiêu lớn. Mục tiêu cho hướng đi; nhịp đi cho niềm vui trên đường. Sau khi đạt một mục tiêu, thay vì vội đặt ngay một mục tiêu lớn hơn để lấp chỗ trống, có thể dành vài tuần để nghỉ, ghi lại, và tự hỏi điều gì trong hành trình vừa qua mình thực sự thấy có giá trị. Câu trả lời thường cho biết mục tiêu tiếp theo nên là gì, và nên đặt bao nhiêu kỳ vọng vào nó.
Giới hạn
Các nghiên cứu được nêu trong bài mô tả xu hướng trung bình của những nhóm người cụ thể, chủ yếu ở các nước phương Tây; mỗi người có thể khác. Thích nghi khoái lạc và so sánh xã hội là những khái niệm giúp hiểu, không phải chẩn đoán. Bài không thay cho tư vấn tâm lý, và những cách ghi nhận được gợi ý là kinh nghiệm thực hành, chưa phải liệu pháp đã được kiểm chứng.
Cảm giác trống sau thành công đôi khi là dấu hiệu của điều khác: kiệt sức sau thời gian dài cố gắng, trầm cảm, hoặc những chuyện chưa được giải quyết trong đời sống. Nếu cảm giác này kéo dài, ảnh hưởng tới công việc, giấc ngủ hay các mối quan hệ, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần. Tìm giúp đỡ sớm không phải là yếu đuối; đó là cách chăm lo cho chính người đã làm nên thành quả.
Câu hỏi thường gặp
Cảm giác trống sau khi đạt mục tiêu có bình thường không?
Rất phổ biến. Nhiều người trải qua cảm giác hụt hẫng vài ngày đến vài tuần sau một mốc lớn như tốt nghiệp, thăng chức, hoàn thành một dự án dài. Nếu nó giảm dần và bạn vẫn vui được với những việc khác, thường không đáng lo.
Có nên đặt ngay mục tiêu mới để lấp chỗ trống không?
Không nhất thiết. Đặt vội một mục tiêu lớn hơn có thể chỉ lặp lại vòng cũ. Dành vài tuần nghỉ, nhìn lại hành trình vừa qua thường giúp chọn mục tiêu tiếp theo phù hợp hơn với điều mình thực sự coi trọng.
Làm sao bớt so sánh với người khác sau khi đạt mốc?
Đổi mốc so: so với chính mình một hay vài năm trước, dùng số liệu cụ thể nếu có. Giảm thời gian lướt mạng xã hội trong vài tuần sau mốc cũng giúp. So sánh không biến mất, nhưng có thể chọn mốc so công bằng hơn.
Thích nghi khoái lạc có nghĩa là cố gắng chẳng để làm gì không?
Không. Thích nghi nói về cảm xúc quay về mức nền, không nói giá trị của thành quả mất đi. Tấm bằng, khoản nợ đã trả, kỹ năng đã có vẫn còn đó và tạo ra khác biệt thật trong đời sống, dù niềm vui ban đầu đã lắng.
Khi nào nên gặp chuyên gia?
Khi cảm giác trống, buồn kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với hầu hết mọi việc, khó ngủ, mệt mỏi, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Trường hợp có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay người thân và cơ sở y tế gần nhất.