Tự thưởng khi đạt mốc không phá ngân sách nếu ba thứ được định trước khi đạt mốc: một quỹ thưởng nhỏ có sẵn trong ngân sách tháng, phần thưởng tương xứng với mốc, và thời điểm nhận thưởng gần với lúc đạt. Phần thưởng quyết định lúc đang vui sau khi đạt mốc thường lớn hơn dự định, và đó là lúc ngân sách vỡ.
Bài này không bàn chuyện phần thưởng có giúp đạt mục tiêu hay không; tâm lý học về động lực có nhiều tranh luận, và việc giữ nhịp theo đuổi mục tiêu là chủ đề khác. Ở đây chỉ bàn một tình huống thực tế: bạn đã đạt một mốc (trả xong khoản nợ, xong khoá học, một quý hoàn thành mục tiêu công việc) và muốn ghi nhận nó bằng một điều gì đó cho mình, mà không làm hỏng hệ thống tiền đã dựng. Mọi số tiền là ví dụ giả định.
Vì sao quyết định thưởng lúc đang vui dễ vượt mức
Ngay sau khi đạt một mốc, người ta ở trạng thái phấn khởi, và cảm thấy mình “xứng đáng”. Hai cảm giác này cộng lại làm những khoản chi lớn trông hợp lý hơn bình thường. Một bữa ăn mừng thành một chuyến đi; một món đồ nhỏ thành món đồ đắt nhất trong dòng.
Thêm vào đó là kế toán tâm lý, khái niệm của nhà kinh tế học Richard Thaler: người ta xếp tiền vào những ngăn trong đầu, và tiền xếp vào ngăn “thưởng” hay “tiền mừng” được tiêu dễ dàng hơn tiền cùng số lượng nằm ở ngăn “lương”. Nếu mốc vừa đạt đi kèm một khoản tiền (thưởng quý, khoản nợ đã trả xong nên tháng này dư ra), ngăn “tiền thưởng” càng dễ bị tiêu hết, thậm chí vượt.
Một yếu tố nữa là so sánh: thấy bạn bè ăn mừng bằng những chuyến đi, món đồ đắt tiền trên mạng xã hội, ta dễ thấy phần thưởng nhỏ của mình chưa “xứng tầm” với mốc vừa đạt. Nhưng mốc của bạn và ngân sách của bạn không đặt cạnh ngân sách người khác được. Định trước không làm mất niềm vui của phần thưởng. Ngược lại, biết trước “khi xong mốc này mình sẽ…” thêm một niềm vui chờ đợi, và nhận thưởng mà không lo về tiền sau đó.
Quỹ tự thưởng: một dòng trong ngân sách tháng
Cách đơn giản nhất là có một dòng cố định trong ngân sách, dồn mỗi tháng, chỉ dùng cho phần thưởng khi đạt mốc. Ví dụ giả định người có thu nhập về tay 15 triệu mỗi tháng:
| Thành phần | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dồn vào quỹ mỗi tháng | 300 nghìn | Khoảng 2% thu nhập về tay; chọn mức không làm căng các dòng khác |
| Quỹ sau sáu tháng | 1,8 triệu | Nếu chưa dùng |
| Phần thưởng mốc nhỏ | Đến 300 nghìn | Xong một khoá học ngắn, một dự án nhỏ |
| Phần thưởng mốc vừa | Đến 1 triệu | Hoàn thành mục tiêu quý |
| Phần thưởng mốc lớn | Đến toàn bộ quỹ | Trả xong khoản nợ, kết thúc một năm theo đuổi việc dài |
Quỹ có giới hạn tự nhiên: mốc lớn chỉ được thưởng bằng những gì đã dồn. Nếu muốn một phần thưởng lớn hơn quỹ, cần dồn thêm vài tháng, và việc chờ đó cũng là một phần của niềm vui. Tỷ lệ trong bảng chỉ là ví dụ; mỗi người chọn mức hợp với ngân sách của mình, kể cả mức bằng không trong những tháng khó.
Quỹ thưởng nên để riêng, như một phong bì hay một tài khoản nhỏ, để thấy rõ còn bao nhiêu. Nếu quỹ chưa dùng tới cuối năm, có thể giữ sang năm sau hoặc chuyển phần dư sang để dành; quyết định một lần vào tháng cuối năm, không rút dần.
Chọn phần thưởng tương xứng với mốc
Mốc càng lớn, thời gian chuẩn bị càng dài. Một mốc đạt được sau một năm xứng đáng với một phần thưởng được nghĩ trước vài tháng. Một mốc một tuần thì phần thưởng nhỏ, nhận ngay.
Phần thưởng không đi ngược mốc. Trả xong nợ thẻ rồi thưởng bằng một món mua trả góp mới là tự xoá thành quả. Hoàn thành ba tháng chạy bộ rồi thưởng bằng một tuần không chạy là phá nhịp. Chọn phần thưởng hỗ trợ hoặc ít nhất trung tính với điều vừa đạt.
Trải nghiệm thay vì đồ vật, khi hợp. Một số nghiên cứu về hạnh phúc gợi ý rằng chi tiền cho trải nghiệm hoặc cho người khác thường mang lại hài lòng lâu hơn chi cho đồ vật; nghiên cứu của Dunn, Aknin và Norton (2008) cho thấy chi tiền cho người khác gắn với mức hạnh phúc cao hơn. Đây là xu hướng trung bình, không phải luật cho mọi người; hãy chọn điều chính bạn thấy có giá trị.
Phần thưởng gắn với người cùng đi. Nếu mốc đạt được nhờ có người hỗ trợ (vợ chồng chia việc nhà để bạn học, bạn bè kèm tập), phần thưởng chia sẻ với họ thường có ý nghĩa hơn.
Phần thưởng không tốn hoặc tốn rất ít tiền
Không phải mốc nào cũng cần tiêu tiền. Nhiều phần thưởng có giá trị lớn lại gần như miễn phí:
- Một buổi chiều hoàn toàn không làm việc, không mở thư công việc, làm điều mình thích.
- Một buổi đi bộ dài ở nơi mình thích, một chuyến về thăm nhà.
- Ngủ trễ một sáng cuối tuần mà không thấy có lỗi.
- Gọi điện kể cho một người thân về mốc vừa đạt.
- Viết lại hành trình đạt mốc vào sổ, đọc lại những trang đầu.
- Nấu một món cầu kỳ ở nhà cho cả nhà.
- Dọn lại góc làm việc, đánh dấu một giai đoạn mới.
Những phần thưởng này có thể dùng cho các mốc nhỏ và vừa, để quỹ tiền dành cho mốc lớn. Chúng cũng nhắc rằng ghi nhận thành quả trước hết là dành thời gian nhìn nhận nó, không nhất thiết là mua một thứ gì.
Ba bước trước khi bắt đầu một mốc mới
Định phần thưởng trước khi bắt đầu, không phải sau khi xong. Ghi vào cùng chỗ ghi mục tiêu:
- Viết mốc rõ ràng: điều gì xảy ra thì coi là đạt. “Trả xong khoản nợ thẻ” rõ hơn “giảm nợ”.
- Chọn phần thưởng và mức tiền tối đa, kiểm xem quỹ thưởng lúc đó có đủ không.
- Hẹn thời điểm nhận: trong vòng một tuần sau khi đạt, để phần thưởng còn gắn với cảm giác đạt mốc.
- Kiểm lại một lần trước khi nhận: quỹ thưởng còn đủ không, các khoản thiết yếu tháng đó đã lo xong chưa. Nếu tháng đó có khoản chi bất ngờ, dời phần thưởng sang tháng sau thay vì cắt khoản khác.
Nếu đạt mốc sớm hơn dự kiến, phần thưởng vẫn giữ nguyên, không tăng. Nếu không đạt, không có phần thưởng thay thế; thay vào đó là đọc lại vì sao, rồi đặt mốc mới. Quỹ thưởng chưa dùng vẫn nằm đó, chờ mốc sau.
Những kiểu tự thưởng hay làm hỏng hệ thống tiền
Phần lớn sự cố không đến từ một phần thưởng lớn, mà từ những thói quen nhỏ lặp lại. Để ý những kiểu sau:
- Thưởng cho mọi việc. Xong một ngày làm việc khó cũng thưởng một ly nước, một món đồ nhỏ. Mỗi lần ít tiền, nhưng cộng cả tháng có thể lớn hơn cả quỹ thưởng, và phần thưởng không còn gắn với mốc nào.
- Thưởng trước khi đạt. “Mua trước để có động lực” biến phần thưởng thành khoản chi bình thường, và mốc không còn gì để chờ.
- Mốc dời mà thưởng giữ. Không đạt nhưng vẫn nhận phần thưởng vì “đã cố gắng”. Nỗ lực đáng được ghi nhận, nhưng bằng lời và bằng ghi chép, không bằng quỹ dành cho mốc đã đạt.
- Thưởng bằng nợ. Dùng thẻ tín dụng hay mua trả góp cho phần thưởng, đặc biệt sau khi vừa trả xong một khoản nợ.
- Thưởng tăng dần theo từng mốc. Mốc sau phải có phần thưởng lớn hơn mốc trước mới thấy vui. Khi nhận ra điều này, quay về những phần thưởng không tốn tiền một thời gian.
Ví dụ giả định: một năm có bốn mốc
Một nhân viên văn phòng đặt bốn mốc cho năm: xong khoá học tiếng Anh giao tiếp (tháng ba), trả xong khoản trả góp điện thoại (tháng sáu), hoàn thành mục tiêu công việc quý ba (tháng chín), và để dành đủ quỹ dự phòng ba tháng chi tiêu (tháng mười hai). Quỹ thưởng dồn 300 nghìn mỗi tháng, cả năm 3,6 triệu.
Tháng ba, thưởng một buổi xem phim và ăn tối với bạn cùng lớp học, khoảng 400 nghìn. Tháng sáu, phần thưởng không tốn tiền: một ngày nghỉ phép đi thăm ông bà, vì mốc này là về bớt chi tiêu. Tháng chín, một đôi giày chạy, khoảng một triệu, hỗ trợ thói quen tập đang giữ. Tháng mười hai, phần còn lại của quỹ, khoảng 2,2 triệu, cho một chuyến đi ngắn cuối tuần với gia đình.
Tổng cả năm không vượt quỹ, không có tháng nào ngân sách bị vỡ vì ăn mừng, và mỗi mốc có một ký ức riêng. Đó là mục đích của tự thưởng có kế hoạch: ghi nhận thành quả mà không phải trả giá sau đó.
Giới hạn
Phần thưởng bên ngoài không phải lúc nào cũng có lợi. Trong tâm lý học, có tranh luận lâu năm về việc phần thưởng có thể làm giảm hứng thú tự thân với một việc vốn đã thích làm. Nếu bạn đang theo đuổi một việc vì yêu thích, có thể không cần gắn phần thưởng; chỉ cần dừng lại ghi nhận.
Tự thưởng cũng không phải là cách bù cho một công việc quá sức. Nếu bạn thấy mình cần phần thưởng mỗi tuần mới chịu nổi công việc, đó là thông tin về công việc và sức khoẻ của bạn, đáng được nhìn thẳng hơn là thêm phần thưởng. Khi mệt mỏi kéo dài hoặc thấy không còn hứng thú với cả những việc từng thích, hãy chia sẻ với người thân và cân nhắc gặp chuyên gia sức khoẻ tinh thần. Còn với trẻ em, bài này không áp dụng: không nên gắn tiền thưởng với điểm số học tập của con, và cách ghi nhận cố gắng của trẻ là một chủ đề riêng dành cho cha mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Không có tiền dư thì có nên tự thưởng không?
Có, bằng những phần thưởng không tốn tiền. Ghi nhận thành quả quan trọng ở việc dừng lại nhìn nhận nó. Quỹ thưởng bằng tiền chỉ nên có khi các khoản thiết yếu và dự phòng đã được lo.
Quỹ tự thưởng khác quỹ vui chơi thế nào?
Quỹ vui chơi dùng hằng tháng cho giải trí thường ngày. Quỹ tự thưởng chỉ mở khi đạt một mốc đã định trước. Tách hai quỹ giúp phần thưởng giữ được ý nghĩa, không lẫn với những lần đi chơi bình thường.
Đạt mốc mà quỹ chưa đủ thì sao?
Chọn phần thưởng nhỏ hơn trong mức quỹ, hoặc hẹn nhận phần thưởng sau vài tháng khi quỹ đủ. Không vay hay dùng thẻ tín dụng để tự thưởng; làm vậy là đổi một niềm vui ngắn lấy một khoản nợ mới.
Thưởng cho cả nhà khi một người đạt mốc có nên không?
Thường là nên, nhất là khi cả nhà đã hỗ trợ người đạt mốc. Một bữa cơm ngoài, một buổi đi chơi chung vừa là ghi nhận vừa là lời cảm ơn. Nhớ giữ trong mức quỹ đã định.
Có nên đặt phần thưởng cho mọi mục tiêu không?
Không cần. Những việc vốn đã thích làm có thể không cần phần thưởng bên ngoài. Dành phần thưởng cho những mốc khó, kéo dài, hoặc những việc cần làm nhưng không thú vị.