Một phần lớn những gì người ta làm được trong một năm không có giá tiền: nuôi con lớn thêm một tuổi, chăm cha mẹ già qua một đợt ốm, học được một kỹ năng mới, giúp một người bạn qua giai đoạn khó. Những thành quả này thật, nhưng vì không hiện lên trong phiếu lương hay sao kê, chúng dễ biến mất khỏi tầm mắt, kể cả tầm mắt của chính người làm. Cách để nhìn thấy chúng là ghi lại bằng những đơn vị khác tiền: thời gian, việc đã xong, thay đổi quan sát được, và lời của người được giúp.
Bài này không cố quy những việc đó ra tiền; làm vậy thường làm méo giá trị của chúng. Bài đưa ra lý do nên ghi, những đơn vị đo phù hợp cho từng loại việc, một mẫu ghi đơn giản, cách đọc lại theo năm, và những chỗ không nên đo. Đây là góc ghi nhận thành quả của một người, không phải bàn chuyện chia việc nhà hay chính sách hỗ trợ người chăm sóc.
Vì sao những thành quả này dễ biến mất
Trong đời sống hiện đại, tiền là đơn vị đo phổ biến nhất. Những gì có giá tiền được ghi, được cộng, được so sánh; những gì không có giá tiền thì không. Một người đi làm có phiếu lương mỗi tháng nhắc họ đã làm gì. Một người ở nhà chăm hai đứa nhỏ và một người mẹ già không có tờ giấy nào như vậy, dù số giờ làm có thể nhiều hơn.
Việc chăm sóc còn có đặc điểm: khi làm tốt, nó gần như vô hình. Bữa cơm có sẵn, thuốc của bà được uống đúng giờ, giấy tờ của con được nộp đúng hạn, không ai để ý. Chỉ khi có gì đó trục trặc, người ta mới thấy. Người làm việc này lâu năm dễ đi tới cảm giác “mình chẳng làm được gì”, trong khi họ đang giữ cho cả gia đình vận hành.
Học hỏi và giúp người khác cũng vậy. Một năm học tiếng Anh buổi tối không có tấm bằng nào thì dễ bị coi là “chưa được gì”. Những buổi chiều ngồi nghe một người bạn đang khủng hoảng không để lại dấu vết nào ngoài trí nhớ của hai người.
Đơn vị đo phù hợp cho từng loại việc
Không có đơn vị chung. Chọn đơn vị phản ánh được điều đã thay đổi, không chỉ đếm cho có. Ví dụ giả định:
| Loại việc | Đơn vị có thể dùng | Ví dụ ghi |
|---|---|---|
| Chăm con nhỏ | Việc lớn đã lo xong, thay đổi của con quan sát được | Lo xong hồ sơ vào lớp một; con tự mặc quần áo đi học từ tháng chín |
| Chăm cha mẹ già | Số lần đưa đi khám, việc lo xong, giờ chăm mỗi tuần | Đưa bố đi khám định kỳ đủ bốn lần; khoảng mười hai giờ mỗi tuần trong đợt bố ốm |
| Việc nhà | Hệ thống đã dựng, việc lớn đã xong | Sắp lại giấy tờ gia đình vào một chỗ; sửa xong mái dột trước mùa mưa |
| Học một kỹ năng | Điều làm được mà trước đây không làm được | Đọc được hợp đồng tiếng Anh đơn giản không cần tra từng câu |
| Giúp người khác | Việc cụ thể đã giúp, lời của người được giúp | Kèm em họ ôn thi vào lớp mười ba tháng, em nói đã bớt sợ môn toán |
| Việc cộng đồng | Việc đã xong, số người được phục vụ | Cùng tổ dân phố sửa xong đèn hẻm; góp sức cho buổi phát quà Trung thu |
Đơn vị “điều làm được mà trước đây không làm được” đặc biệt hữu ích cho việc học, vì nó đo năng lực chứ không đo giờ ngồi học. Với trẻ em, ghi những thay đổi quan sát được ở con là để cha mẹ nhìn thấy hành trình, không phải để chấm điểm hay so con với ai.
Mẫu ghi theo tháng: một trang, năm dòng
Ghi theo tuần như sổ thành quả công việc thường quá dày cho những việc này. Mỗi tháng một trang là vừa. Cuối tháng, dành mười phút:
- Việc lớn đã lo xong trong tháng: một đến ba dòng, ví dụ lo xong thủ tục bảo hiểm y tế cho mẹ.
- Thời gian đã dành: ước lượng số giờ mỗi tuần cho chăm sóc, học, giúp người. Không cần chính xác, chỉ cần thấy quy mô.
- Một thay đổi quan sát được: ở người mình chăm, ở chính mình, ở nhà mình.
- Một lời đáng nhớ: điều người được giúp nói, nếu có; chép nguyên văn ngắn.
- Điều đã khó: một dòng, để khi đọc lại thấy cả cái giá của thành quả.
Năm dòng mỗi tháng, mười hai trang mỗi năm. Trang thứ hai, dòng thời gian, thường là dòng làm người ghi bất ngờ nhất khi cộng lại cuối năm: một người chăm cha mẹ khoảng mười giờ mỗi tuần đã dành hơn năm trăm giờ trong năm, tương đương hơn ba tháng làm việc toàn thời gian.
Đọc lại cuối năm: nhìn thấy một năm khác
Cộng thời gian. Tổng số giờ cho từng loại việc trong năm. Con số này không để đổi ra tiền, mà để thấy quy mô thật của những gì mình đã gánh.
Đọc chuỗi thay đổi. Đọc liền mười hai dòng “thay đổi quan sát được” về một người. Con từ chỗ chưa tự đi vệ sinh tới chỗ tự chuẩn bị cặp sách; mẹ từ chỗ đi lại khó tới chỗ tự đi chợ được. Những thay đổi chậm chỉ hiện ra khi đặt cạnh nhau.
Đặt cạnh thành quả có tiền. Nếu bạn cũng đi làm, đặt trang thành quả công việc và trang này cạnh nhau. Nhiều người nhận ra năm “công việc không tiến triển” lại là năm họ gánh một phần lớn việc chăm sóc trong nhà. Đó không phải năm thất bại, mà là năm phân bổ khác.
Nói ra với người trong nhà. Những con số này là cơ sở cho một cuộc nói chuyện công bằng hơn về chia việc, không phải để kể công mà để cả nhà cùng thấy.
Ví dụ giả định: một năm của người vừa đi làm vừa chăm mẹ
Đọc lại mười hai trang ghi theo tháng, một nhân viên văn phòng có mẹ bị tai biến nhẹ đầu năm gom lại như sau:
| Hạng mục | Cả năm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giờ chăm mẹ | Khoảng 520 giờ | Cao nhất ba tháng đầu, khoảng hai mươi giờ mỗi tuần; giảm dần còn khoảng sáu giờ |
| Lần đưa mẹ đi khám, tập phục hồi | 31 lần | Phần lớn vào sáng thứ bảy |
| Việc lớn đã lo xong | 5 việc | Sửa lại nhà vệ sinh có tay vịn; sắp xếp lịch thuốc; tìm người giúp việc theo giờ; làm thẻ bảo hiểm mới; thu xếp ngày nghỉ với công ty |
| Thay đổi quan sát được ở mẹ | Từ cần người đỡ khi đi lại đến tự đi trong nhà và ra đầu ngõ | Theo nhận xét của bác sĩ phục hồi chức năng ở lần khám tháng mười |
| Điều đã khó | Ba tháng đầu gần như không có ngày nghỉ | Hai lần phải xin nghỉ đột xuất ở công ty |
Cùng năm đó, trang thành quả công việc của người này mỏng hơn năm trước, và anh từng nghĩ đó là một năm “chững lại”. Đặt hai trang cạnh nhau, bức tranh khác hẳn: hơn năm trăm giờ chăm sóc, tương đương hơn ba tháng làm việc toàn thời gian, cộng một người mẹ đi lại được. Con số không làm năm đó nhẹ đi, nhưng làm nó hiện ra đúng tầm.
Giúp người khác và việc cộng đồng: ghi để nhớ, không để khoe
Những việc giúp người ngoài gia đình, như kèm một em nhỏ học, đỡ một người bạn qua giai đoạn mất việc, góp sức cho tổ dân phố, thường không để lại dấu vết nào. Ghi một dòng cho mỗi việc, kèm điều người được giúp nói nếu có, giúp nhớ rằng mình đã có mặt cho người khác.
Có một ranh giới cần giữ: ghi để nhớ cho mình, không ghi để đăng lên hay để kể. Việc giúp người khác mất đi phần đẹp nhất khi trở thành thứ để khoe, và người được giúp có thể thấy bị biến thành nhân vật trong câu chuyện của người khác. Sổ này là riêng.
Một lý do nữa để ghi: những nghiên cứu về chi tiêu và hạnh phúc, như của Dunn, Aknin và Norton (2008), gợi ý rằng dành nguồn lực cho người khác thường gắn với cảm giác hài lòng. Đọc lại những dòng giúp người trong một năm có thể nhắc bạn về nguồn hài lòng đó, nhất là vào những lúc thấy mình chưa làm được gì. Đây là xu hướng trung bình, không phải lời hứa cho từng người.
Khi nào không nên đo
Có những thứ không nên đo, hoặc đo sẽ làm hỏng. Tình thân, sự hiện diện bên giường người ốm, buổi tối ngồi nói chuyện với con: biến những điều này thành số giờ trong bảng có thể khiến người làm bắt đầu nhìn chúng như nhiệm vụ cần đếm. Định luật Goodhart, rằng một thước đo khi thành mục tiêu sẽ mất ý nghĩa, áp vào đời sống gia đình rất rõ: “mỗi tuần chơi với con năm giờ” dễ thành năm giờ ngồi cạnh con mà mắt nhìn điện thoại.
Quy tắc dùng được: ghi lại để nhìn thấy, không đặt chỉ tiêu. Ghi việc đã xong và thay đổi quan sát được; không đặt mục tiêu số giờ cho tình cảm. Và nếu một ngày việc ghi khiến bạn thấy mình đang “tính toán” với người thân, đó là lúc dừng ghi phần đó.
Cũng không nên so con số của mình với người khác. Một gia đình có người cần chăm sóc nhiều sẽ có số giờ khác hẳn gia đình không có; so sánh không nói lên ai giỏi hơn.
Người chăm sóc cũng cần được chăm sóc
Những người gánh phần lớn việc không lương trong gia đình, đặc biệt người chăm người già, người bệnh lâu ngày, có nguy cơ kiệt sức cao. Kiệt sức đến từ từ: mệt kéo dài, dễ cáu, mất hứng với những việc từng thích, thấy mình không còn là mình. Trang ghi chép hằng tháng, với dòng thời gian và dòng “điều đã khó”, có thể là nơi đầu tiên nhận ra dấu hiệu này: số giờ tăng đều mà không có lúc nghỉ.
Khi thấy dấu hiệu đó, hãy nói với những người khác trong gia đình để chia lại việc, tìm sự hỗ trợ từ họ hàng, cộng đồng hoặc dịch vụ chăm sóc nếu có điều kiện, và dành thời gian nghỉ thật sự cho chính mình. Nếu mệt mỏi, buồn chán, mất ngủ kéo dài nhiều tuần, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần. Chăm sóc người khác bền lâu đòi hỏi người chăm sóc còn sức.
Câu hỏi thường gặp
Có nên quy việc nhà, việc chăm sóc ra tiền để thấy giá trị không?
Có người thấy hữu ích khi ước xem thuê người làm thì tốn bao nhiêu, để cả nhà hiểu quy mô. Nhưng quy ra tiền dễ làm méo những phần không thay được như tình thân. Dùng nó như một góc nhìn phụ, không phải thước đo chính.
Ghi lại việc chăm sóc có phải là kể công không?
Không, nếu mục đích là để chính mình nhìn thấy và để cả nhà chia việc công bằng. Sổ ghi là của bạn; bạn quyết định chia sẻ phần nào, với ai, khi nào. Ghi lại khác với nhắc đi nhắc lại để đòi ghi nhận.
Học mà không có bằng cấp thì ghi thành quả thế nào?
Ghi điều làm được mà trước đây không làm được, kèm một ví dụ cụ thể: đọc được loại tài liệu nào, tự sửa được món đồ nào, nấu được món gì cho cả nhà. Năng lực là thành quả thật, có bằng hay không.
Có nên ghi những thay đổi của con không?
Có thể, như một cách để cha mẹ thấy hành trình lớn lên của con. Ghi những gì con làm được theo nhịp của con, không chấm điểm, không xếp hạng, không so với con nhà khác. Nếu lo lắng về sự phát triển của con, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Một năm toàn chăm người ốm, không làm được gì khác, có phải năm mất trắng không?
Không. Giữ được một người thân qua một năm ốm là một thành quả lớn, chỉ là không có giấy chứng nhận. Ghi lại những gì đã lo được, những người đã giúp, và cả những gì đã khó. Năm đó cũng là năm bạn cần được nghỉ ngơi và chăm sóc lại.