Khi thu nhập giảm đột ngột, việc đầu tiên không phải là cắt mọi thứ, mà là biết bốn con số: thu nhập mới dự kiến, chi tiêu nền, tiền có thể dùng ngay và các khoản đến hạn trong 30 ngày. Từ đó tính được bạn còn trụ được bao nhiêu tuần, rồi chia chi tiêu thành ba tầng: sống còn, nghĩa vụ và tuỳ chọn, để biết cắt gì trước, giữ gì đến cùng.
Bài này đi theo trình tự của tuần đầu tiên sau khi thu nhập giảm, vì đó là lúc quyết định vội vàng gây hại nhiều nhất. Có một phần cảnh báo riêng về vay nóng và vay qua ứng dụng lạ, vì người đang thiếu tiền là mục tiêu ưa thích của những lời mời này. Mọi số liệu là ví dụ giả định.
Bốn con số cần biết ngay trong ba ngày đầu
Trước khi quyết định cắt gì, ghi ra bốn con số này. Nếu chưa chắc, ước lượng thận trọng: thu nhập ước thấp, chi tiêu ước cao. Ví dụ giả định một người bị giảm giờ làm:
| Con số | Cách xác định | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Thu nhập mới dự kiến mỗi tháng | Chỉ tính tiền chắc chắn; khoản đang hy vọng để ngoài | 9 triệu (trước đây 16 triệu) |
| Chi tiêu nền mỗi tháng | Phần tối thiểu để sống, gồm cả nghĩa vụ không thể dừng | 10,5 triệu |
| Tiền có thể dùng ngay | Tiền mặt, tài khoản, khoản đệm; không tính tiền đã có chủ như quỹ học phí | 18 triệu |
| Khoản đến hạn trong 30 ngày | Tiền nhà, trả nợ, học phí, hoá đơn lớn sắp đến | 6,5 triệu |
Từ bốn con số, tính khoảng hụt mỗi tháng: chi tiêu nền trừ thu nhập mới, ở đây là 1,5 triệu. Số tháng trụ được bằng tiền có thể dùng ngay chia khoảng hụt, về lý thuyết là 12 tháng. Nhưng con số này chỉ đúng nếu bạn đã hạ chi tiêu về đúng mức nền ngay lập tức, điều hiếm khi xảy ra trong tháng đầu. Vì vậy cần thêm bước chia tầng và đo theo tuần.
Ba tầng chi tiêu: cắt từ trên xuống
Chia mọi khoản chi hiện tại thành ba tầng. Tầng 3 cắt trước, tầng 2 điều chỉnh bằng thương lượng, tầng 1 giữ đến cùng. Ví dụ giả định với chi tiêu trước đây 15 triệu mỗi tháng, đơn vị triệu đồng:
| Tầng | Gồm | Trước | Sau điều chỉnh |
|---|---|---|---|
| 1. Sống còn | Nhà ở, ăn uống cơ bản, điện nước, thuốc men, đi lại để làm việc và tìm việc | 7,0 | 6,5 |
| 2. Nghĩa vụ | Trả nợ, học phí con, tiền đã hứa gửi gia đình, bảo hiểm đang đóng | 4,5 | 4,0 |
| 3. Tuỳ chọn | Ăn ngoài, mua sắm, giải trí, gói dịch vụ, quà, gặp gỡ | 3,5 | 0,8 |
| Tổng | 15,0 | 11,3 |
Sau điều chỉnh, chi tiêu còn 11,3 triệu, thu nhập mới 9 triệu, khoảng hụt 2,3 triệu mỗi tháng. Lấy 18 triệu tiền có thể dùng chia cho 2,3 triệu, bạn có khoảng bảy đến tám tháng nếu không có thay đổi gì thêm, ít hơn hẳn con số 12 tháng tính theo chi tiêu nền. Tầng 3 không về không vì giữ lại 0,8 triệu cho những thứ nhỏ giúp đời sống không quá ngột ngạt; đó là lựa chọn có chủ đích.
Thứ tự lấp khoảng hụt
Khi đã biết khoảng hụt, các cách lấp có thứ tự ưu tiên khác nhau về chi phí và rủi ro. Đi theo thứ tự dưới đây thường ít tốn kém nhất về lâu dài:
- Cắt tầng 3 ngay trong tuần đầu. Huỷ các gói dịch vụ không cần, dừng mua sắm không thiết yếu, giảm ăn ngoài. Đây là phần nhanh nhất và không tốn gì ngoài sự dễ chịu.
- Thương lượng tầng 2 sớm, trước khi trễ hạn. Liên hệ bên cho vay chính thức để hỏi về giãn nợ, cơ cấu lại kỳ hạn hoặc tạm giảm khoản trả. Nói chuyện với nhà trường về lịch đóng học phí, với gia đình về khoản gửi về. Bên cho vay thường có nhiều lựa chọn hơn khi bạn chủ động trước hạn so với khi đã quá hạn; điều kiện cụ thể tuỳ từng nơi và quy định hiện hành.
- Điều chỉnh tầng 1 ở mức có thể. Đổi sang chỗ ở rẻ hơn khi hết hợp đồng, nấu ăn nhiều hơn, tiết kiệm điện. Phần này chậm và có giới hạn.
- Dùng khoản đệm an toàn. Đây chính là lý do khoản đệm tồn tại. Dùng nó không phải thất bại, miễn là đã làm ba bước trên.
- Tìm thêm thu nhập từ nguồn hợp pháp, rõ ràng. Việc làm thêm, bán bớt đồ ít dùng. Tính thu nhập thật trên giờ sau chi phí đi lại để chắc nó đáng làm.
Thứ tự này không cứng. Nếu khoảng hụt rất lớn, bạn có thể làm nhiều bước cùng lúc. Nhưng nguyên tắc chung là đi từ cách ít tốn kém đến cách tốn kém, và để vay mới ở cuối cùng, chỉ khi đã tính rõ khả năng trả.
Cảnh báo: vay nóng, tín dụng đen và ứng dụng vay lạ
Người đang hụt tiền là mục tiêu của rất nhiều lời mời vay nhanh: tin nhắn, cuộc gọi, quảng cáo trên mạng xã hội hứa giải ngân trong vài phút, không cần giấy tờ, không thẩm định. Những khoản vay này thường có chi phí thực rất cao khi cộng mọi loại phí, thời hạn rất ngắn, và một số đi kèm cách đòi nợ bằng đe doạ, bôi nhọ, gọi đến người thân và đồng nghiệp. Ứng dụng vay không rõ nguồn gốc còn có thể đòi quyền truy cập danh bạ, ảnh, tin nhắn trên điện thoại.
Dấu hiệu nên tránh xa: yêu cầu nộp phí trước khi giải ngân; không có hợp đồng ghi rõ tổng số tiền phải trả; ứng dụng đòi quyền truy cập danh bạ; người cho vay không có tên tổ chức rõ ràng; lời hứa "nợ xấu vẫn vay được ngay". Một khoản hụt 2 triệu mỗi tháng có thể xử lý được bằng các bước ở trên; một khoản vay nóng có thể biến nó thành một khoản nợ không lối ra trong vài tháng.
Nếu đã lỡ vay và bị đe doạ, giữ lại bằng chứng như tin nhắn, ghi âm, ảnh chụp màn hình, và trình báo với cơ quan công an nơi cư trú. Đừng vay khoản mới để trả khoản cũ của cùng loại này.
Đo theo tuần trong giai đoạn khó
Khi thu nhập đã giảm, theo dõi theo tháng là quá chậm; một tháng tiêu lệch có thể ăn mất một phần lớn khoản đệm trước khi bạn nhận ra. Trong giai đoạn này, nên chuyển sang theo dõi theo tuần với một chỉ số duy nhất: số tuần còn trụ được, bằng tiền có thể dùng chia cho khoảng hụt mỗi tuần.
Ví dụ giả định: tiền có thể dùng 18 triệu, khoảng hụt 2,3 triệu một tháng, tức khoảng 0,53 triệu một tuần, vậy còn khoảng 34 tuần. Mỗi tối chủ nhật, cập nhật lại tiền có thể dùng và khoảng hụt thật của tuần vừa qua. Nếu số tuần còn trụ được giảm nhanh hơn một tuần mỗi tuần, nghĩa là chi tiêu thật đang cao hơn bảng điều chỉnh, và cần xem lại tầng nào đang bị vượt.
Chỉ số này cũng có tác dụng ngược lại: nó cho thấy khi nào tình hình đang ổn định. Nếu sau bốn tuần, số tuần còn trụ được giảm đúng nhịp hoặc chậm hơn, bạn có thể bớt lo và dồn năng lượng vào việc tìm lại thu nhập, thay vì soát từng khoản nhỏ.
Ví dụ giả định: bốn tuần đầu đo bằng số tuần trụ được
Bảng dưới là bốn tuần đầu của ví dụ, cập nhật mỗi tối chủ nhật. Theo kế hoạch, tiền có thể dùng giảm khoảng 0,53 triệu mỗi tuần, và số tuần trụ được giảm đúng một tuần sau mỗi tuần.
| Tuần | Tiền có thể dùng (triệu) | Hụt thật trong tuần (triệu) | Số tuần còn trụ được | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Bắt đầu | 18,0 | 34 | ||
| 1 | 16,9 | 1,1 | 32 | Chưa kịp huỷ các gói dịch vụ, còn ăn ngoài theo thói quen |
| 2 | 16,2 | 0,7 | 31 | Đã cắt tầng 3, còn một khoản quà sinh nhật đã hứa |
| 3 | 15,7 | 0,5 | 30 | Đúng nhịp |
| 4 | 15,2 | 0,5 | 29 | Đúng nhịp; đã hẹn bên cho vay để hỏi giãn kỳ hạn |
Tuần đầu mất gần gấp đôi kế hoạch, điều rất thường gặp vì thói quen chi tiêu không đổi ngay được. Từ tuần thứ ba, nhịp đã khớp. Sau bốn tuần, số tuần trụ được là 29 thay vì 30 theo kế hoạch: lệch một tuần, chấp nhận được. Nếu cuộc hẹn với bên cho vay giảm được khoản trả mỗi tháng, khoảng hụt sẽ nhỏ đi và con số này sẽ tăng trở lại.
Một bảng như vậy giúp tách cảm giác khỏi số liệu. Tuần đầu thấy hụt nhiều dễ làm hoảng; nhìn cả bốn tuần mới thấy đó là chi phí của việc chuyển đổi, không phải xu hướng.
Giới hạn của bảng tính lúc khó khăn
Thu nhập giảm đột ngột không chỉ là chuyện tiền. Lo âu, mất ngủ, cảm giác xấu hổ là phản ứng rất thường gặp, và chúng làm việc ra quyết định khó hơn. Bảng ba tầng và con số tuần trụ được có ích một phần vì chúng thay một nỗi lo mơ hồ bằng một con số cụ thể, nhưng chúng không chữa được nỗi lo. Nếu lo âu kéo dài, ảnh hưởng đến giấc ngủ, ăn uống, công việc, nên nói chuyện với người thân và tìm đến chuyên gia sức khoẻ tinh thần.
Cũng nên nói với những người cùng chịu ảnh hưởng: vợ hoặc chồng, con lớn, cha mẹ nếu bạn đang hỗ trợ họ. Giấu tình hình thường dẫn đến quyết định đơn độc và vội. Một bảng ba tầng đặt trên bàn là cách nói chuyện cụ thể, ít cảm xúc hơn.
Cuối cùng, ước lượng trong tuần đầu chắc chắn chưa chính xác. Đó là bình thường. Mục tiêu của tuần đầu là có một bảng đủ tốt để không ra quyết định tệ, không phải một bảng hoàn hảo. Sau bốn tuần đo, các con số sẽ sát hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Thu nhập giảm có nên rút ngay khoản đệm để trả hết nợ không?
Thường không nên. Khi thu nhập vừa giảm, tiền mặt trong tay quan trọng hơn việc giảm nợ, vì bạn chưa biết giai đoạn khó kéo dài bao lâu. Giữ đúng lịch trả tối thiểu, chủ động thương lượng nếu cần, và giữ khoản đệm cho các khoản sống còn.
Có nên báo cho bên cho vay khi biết mình sắp khó trả không?
Có, càng sớm càng tốt, trước khi trễ hạn. Nhiều bên cho vay chính thức có các phương án như giãn kỳ hạn hay điều chỉnh lịch trả, tuỳ chính sách của họ và quy định hiện hành. Khi đã quá hạn, lựa chọn thường ít hơn và chi phí cao hơn.
Cắt tầng 3 về không có phải là tốt nhất không?
Không nhất thiết. Giữ một khoản nhỏ cho những thứ giúp bạn ổn định tinh thần, như một buổi cà phê với bạn hay một gói giải trí rẻ, thường giúp giữ được ngân sách lâu hơn. Cắt sạch dễ dẫn đến một lần tiêu bù lớn sau vài tuần.
Làm sao nhận ra một lời mời vay là lừa đảo hoặc tín dụng đen?
Dấu hiệu thường gặp là đòi phí trước khi giải ngân, không có hợp đồng ghi rõ tổng tiền phải trả, ứng dụng đòi quyền truy cập danh bạ và ảnh, người cho vay không có tên tổ chức rõ, và hứa vay ngay bất kể lịch sử tín dụng. Gặp một trong các dấu hiệu này, nên dừng lại.
Bao lâu thì nên chuyển từ theo dõi tuần về theo dõi tháng?
Khi thu nhập đã ổn định lại ít nhất hai đến ba tháng và khoảng hụt về không hoặc dương. Lúc đó dựng lại ngân sách tháng bình thường với các con số mới, và bắt đầu bù lại khoản đệm đã dùng theo một mức góp đều.